ไกล่เกลี่ยประนีประนอมคดีครอบครัว: ปฏิบัติการทางกฎหมายที่สนับสนุนและท้าทายผู้หญิงในฐานะโจทก์

Mediation and conciliation in family cases: legal practices supporting and challenging women as plaintiffs

Name: พิชามญชุ์ ทรัพย์ไพบูลย์

ThaSH: กฎหมายครอบครัว

ThaSH: ความรุนแรงในคู่สมรส -- กฎหมายและระเบียบข้อบังคับ

ThaSH: สตรี -- สถานภาพทางกฎหมาย

Abstract: งานวิจัยนี้เป็นการศึกษาสถานภาพทางกฎหมายของผู้หญิงภายใต้สถาบันครอบครัว โดยมีคำถามว่าแนวคิดการไกล่เกลี่ยประนีประนอมคดีครอบครัวนำไปสู่ปฏิบัติการอย่างไรเกี่ยวกับการคุ้มครองและรักษาสถาบันครอบครัว และปฏิบัติการดังกล่าวส่งผลต่อผู้หญิงที่เข้าสู่กระบวนการในฐานะโจทก์อย่างไร โดยอาศัยทฤษฎีนิติศาสตร์สตรีนิยมเป็นกรอบคิดสำคัญใน 2 ประเด็น คือ 1. ผู้หญิงกับกฎหมายครอบครัว ซึ่งให้ความสำคัญกับการตรวจสอบสถานภาพของผู้หญิงภายใต้หลักความเท่าเทียมเชิงรูปแบบที่ปรากฎอยู่ในกฎหมายครอบครัว และ 2. ผู้หญิงกับการไกล่เกลี่ยคดีครอบครัว ที่มีข้อกังวลถึงอำนาจต่อรองที่ไม่เท่าเทียมระหว่างหญิง-ชาย และการทำให้ประเด็นของผู้หญิงกลับไปเป็นเรื่องส่วนตัวในกระบวนการไกล่เกลี่ยประนีประนอมคดีครอบครัวผลการศึกษาพบว่าแนวคิดการคุ้มครองและรักษาสถาบันครอบครัวได้ทำให้ปฏิบัติการไกล่เกลี่ยประนีประนอมคดีครอบครัวให้ความสำคัญกับการรักษาสถานภาพสมรสอย่างเคร่งครัด อย่างไรก็ดี ตั้งแต่ทศวรรษ 2540 เป็นต้นมา การตระหนักถึงความรุนแรงต่อผู้หญิงในสังคมไทยทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในแนวทางดังกล่าว คือ ปฏิบัติการเริ่มพิจารณาความต้องการของคู่สมรสเป็นสิ่งสำคัญ และยอมรับการหย่าร้างได้มากขึ้น โดยแนวคิดและปฏิบัติการที่เกิดขึ้นส่งผลกับผู้หญิงที่เข้าสู่กระบวนการในฐานะโจทก์ ดังนี้ 1. การไกล่เกลี่ยประนีประนอมคดีครอบครัวเป็นกระบวนการที่สนับสนุนผู้หญิงภายใต้เงื่อนไขเชิงบุคคลและเชิงกระบวนการ โดยเงื่อนไขเชิงบุคคล หมายถึงคุณสมบัติส่วนตัวของผู้หญิง ได้แก่ ความรู้กฎหมาย, การเลี้ยงลูกและการทำงาน และคู่ความอีกฝ่ายมีความสามารถเชิงเศรษฐกิจ ส่วนเงื่อนไขเชิงกระบวนการ หมายถึง การไกล่เกลี่ยประนีประนอมคดีครอบครัวหลังฟ้องทำให้ผู้หญิงมีต้นทุนการฟ้องคดีความ และการหาข้อตกลงร่วมทำให้ผู้หญิงเจรจาต่อรองบนอัตลักษณ์ความเป็นแม่มากกว่าความเป็นภรรยา 2. ผู้หญิงถูกคาดหวังลดลงในฐานะภรรยาที่ต้องรักษาสถาบันครอบครัว และ 3. ผู้หญิงยังคงถูกคาดหวังให้มีบทบาทแม่เช่นเดิม แต่ผู้หญิงที่ได้อำนาจปกครองบุตรฝ่ายเดียวหลังหย่าร้างจะมีภาระในการเลี้ยงดูบุตรเพิ่มมากขึ้น

Abstract: This research explores the legal status of women within the family institution. It specifically examines how family mediation and conciliation—aimed at preserving this institution—are implemented in practice, and their subsequent impact on female plaintiffs. The study utilizes Feminist Jurisprudence through two primary frameworks: 1) Women and Family Law, focusing on formal equality ; and 2) Women and Family Mediation, addressing unequal bargaining power and the privatization of women’s issues.The findings reveal that the concept of family protection and preservation once led mediation practices to strictly prioritize maintaining marital status. However, since the late 1990s (B.E. 2540s), increased awareness of violence against women in Thai society has shifted this approach ; practices began to prioritize spousal needs and showed a greater acceptance of divorce. The conceptual frameworks and practices within family mediation and conciliation significantly impact female plaintiffs across three key dimensions. First, the process supports women only under specific conditions: individual conditions require that female plaintiffs possess legal literacy, serve as primary caregivers with independent income, and face an opposing party with financial capacity ; while procedural conditions require sufficient resources to pursue legal proceedings and negotiation strategies that prioritize a maternal rather than a marital identity. Second, there is a diminished expectation for women to maintain the family institution in their role as wives. Third, while expectations regarding their maternal roles remain unchanged, women granted sole custody following a divorce face a disproportionate increase in childcare burdens and responsibilities.

มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. สำนักหอสมุด

Address: เชียงใหม่

Email: cmulibref@cmu.ac.th

Name: สมชาย ปรีชาศิลปกุล

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2569

Modified: 2569-07-22

Issued: 2569-07-22

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: นิติศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Grantor: มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

©copyrights มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ใช้เวลา

0.02196 วินาที