พหุตัวตนรู้คิดและเทคโนโลยีแห่งอำนาจในการขับเคลื่อนสุขภาพอนามัยแม่และเด็กภายใต้รัฐเวชกรรมในตำบลบ่อแก้ว อำเภอสะเมิง จังหวัดเชียงใหม่

Multiple subjectivities and technology of power in state medicalization of maternal and child health program in Borkaew Subdistrict, Samoeng District, Chiang Mai Province

Name: ภัทรวดี อบอาย

ThaSH: การบริหารบริการทางการแพทย์ -- ไทย -- สะเมิง (เชียงใหม่)

ThaSH: บริการการพยาบาล -- การบริหาร

ThaSH: การบริหารสาธารณสุข

ThaSH: การส่งเสริมสุขภาพ

Abstract: จากพัฒนาการของรัฐในการบริหารปกครองพลเมือง ที่ได้เปลี่ยนจากการใช้อำนาจในลักษณะกดบังคับ ไปสู่การควบคุมโดยใช้อำนาจในรูปแบบใหม่ ที่อาศัยองค์ความรู้ทางการแพทย์สมัยใหม่เป็นเครื่องมือในการกำกับดูแลประชากร กระบวนการนี้เรียกว่า "รัฐเวชกรรม" (Medicalizing State) ซึ่งมีเป้าหมายเพื่อสร้างแรงงานที่มีประสิทธิภาพและส่งเสริมเศรษฐกิจ ภายใต้แนวคิดดังกล่าว “ร่างกาย" ของประชาชนจึงกลายเป็นศูนย์กลางของการวิเคราะห์และการจัดระเบียบวินัย งานวิจัยนี้มุ่งศึกษาการขับเคลื่อนสุขภาพอนามัยแม่และเด็กภายใต้รัฐเวชกรรม โดยทำความเข้าใจผ่านโครงการมหัศจรรย์ 1,000 วัน Plus สู่ 2,500 วัน ที่ดำเนินการในตำบลบ่อแก้ว อำเภอสะเมิง จังหวัดเชียงใหม่ วัตถุประสงค์ของการศึกษาคือ 1) วิเคราะห์ปฏิบัติการของโครงข่ายเทคโนโลยีแห่งอำนาจระดับย่อยที่ใช้กำกับดูแลสุขภาพครอบครัวและเด็ก และ 2) ศึกษาปฏิบัติการการจัดการร่างกายของกลุ่มพ่อแม่ที่เข้าร่วมโครงการในบริบทของตัวตนรู้คิดและการเมืองชีวอำนาจ งานวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีเชิงคุณภาพ โดยเก็บข้อมูลผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึก และการสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม จากกลุ่มตัวอย่างหลัก ได้แก่ พ่อแม่และครอบครัวที่เข้าร่วมโครงการ เจ้าหน้าที่รัฐ อาสาสมัครสาธารณสุข (อสม.) และบุคคลที่เกี่ยวข้องในระดับตำบล วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้แนวคิดรัฐเวชกรรม ชีวอำนาจ และพหุตัวตนรู้คิด เพื่ออธิบายพลวัตของการกำกับดูแลสุขภาพ การศึกษามีข้อค้นพบ 2 ประการ คือ ประการแรก โครงการมหัศจรรย์ 1,000 วัน Plus สู่ 2,500 วัน เป็นกลไกสำคัญที่รัฐใช้กำกับดูแลสุขภาพของแม่และเด็ก โดยอาศัยแนวคิดรัฐเวชกรรม ซึ่งนำองค์ความรู้ทางการแพทย์มาเป็นเครื่องมือในการจัดการและสร้างระเบียบวินัยทางสุขภาพ โครงการถูกขับเคลื่อนผ่านอาสาสมัครสาธารณสุข และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขระดับตำบล ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการสร้างชุดความรู้ความจริงของการดูแลสุขภาพ ดังนั้นอาสาสมัครสาธารณสุข และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขประจำท้องถิ่น จึงดำรงสถานะเป็นโครงข่ายเทคโนโลยีแห่งอำนาจในการส่งต่อชุดความรู้ด้านสุขภาพ และกำกับพฤติกรรมของประชาชนให้เป็นไปตามมาตรฐานของรัฐเวชกรรม อย่างไรก็ตาม แม้ว่ารัฐเวชกรรมจะพยายามกำหนดแนวทางด้านสุขภาพที่ชัดเจน แต่ในทางปฏิบัติ กลับพบว่า อาสาสมัครสาธารณสุข และเจ้าหน้าที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ต้องเผชิญกับข้อจำกัดทางวัฒนธรรมและสังคม ทำให้ต้องมีการปรับตัวและเลือกใช้แนวทางที่เหมาะสม โดยที่ไม่ได้มีแนวทางหรือปฏิบัติการที่เป็นไปในทิศทางเดียวกันกับรัฐ ดังนั้น การขับเคลื่อนโครงการในพื้นที่จึงขึ้นอยู่กับการต่อรอง การปรับตัว และการปฏิบัติที่แตกต่างกันของเจ้าหน้าที่ในแต่ละพื้นที่นั้น ๆ สะท้อนถึงความหลากหลายของพหุตัวตนรู้คิด อันแสดงให้เห็นถึงพลวัตของอำนาจที่ไม่ได้อยู่ในรูปแบบของการควบคุมจากบนลงล่าง (Top-down) อย่างสมบูรณ์ ประการที่สอง แม้ว่าโครงการจะออกแบบมาเพื่อกำกับดูแลสุขภาพของแม่และเด็ก แต่ในทางปฏิบัติ พบว่า พ่อแม่บางกลุ่มสร้างแนวทางการดูแลสุขภาพของตนเองที่แตกต่างจากแนวคิดของรัฐ เช่น การนำองค์ความรู้ท้องถิ่นมาผสมผสานกับแนวทางทางการแพทย์สมัยใหม่ พ่อแม่และครอบครัวที่เข้าร่วมโครงการมีการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมด้านสุขภาพ เช่น การดูแลโภชนาการของแม่และเด็ก การเข้ารับการตรวจสุขภาพตามกำหนด และการปฏิบัติตามคำแนะนำของรัฐ พ่อแม่และครอบครัวไม่ได้ตอบสนองต่อนโยบายของรัฐในแบบเดียวกัน บางกลุ่มเลือกปฏิบัติตามคำแนะนำ ขณะที่บางกลุ่มปรับเปลี่ยนหรือช่วงชิงแนวทางการดูแลสุขภาพตามบริบททางเศรษฐกิจและสังคมของตนเอง นอกจากนี้ ยังพบว่าครอบครัวที่เข้าร่วมโครงการ ไม่ได้ปฏิบัติตามแนวทางของรัฐโดยสมบูรณ์ และดำรงอยู่ในเส้นแบ่งที่ชัดเจนเสมอไป หากแต่มีการปรับเปลี่ยน ต่อรอง หรือแม้แต่ช่วงชิงแนวทางการดูแลสุขภาพของตนเอง หลายครอบครัวมีปฏิบัติการที่ซ้อนทับระหว่างกลุ่มต่าง ๆ หรือมีการเปลี่ยนแปลงตัวตนรู้คิดของตนเองตามบริบทเงื่อนไขของตนเอง ข้อค้นพบนี้สะท้อนว่าการปกครองแบบชีวอำนาจของรัฐไม่สามารถกำกับประชากรได้อย่างเบ็ดเสร็จ เนื่องจากประชาชนมีการต่อรอง ปรับเปลี่ยน และสร้างตัวตนรู้คิดที่หลากหลายในการปฏิบัติตามหรือต่อต้านแนวทางของรัฐ

Abstract: The development of state governance has gradually shifted from coercive power to a more subtle form of control, one that relies on modern medical knowledge as a mechanism to manage the population. This process, known as the medicalizing state, aims to produce efficient labor and promote national economic growth. Within this framework, the “body” of the citizen becomes the central focus of analysis and disciplinary organization. This research examines the promotion of maternal and child health under the medicalizing state by exploring the 1,000 Days Plus to 2,500 Days Miracle Project implemented in Borkaew Subdistrict, Samoeng District, Chiang Mai Province. The study aims to (1) analyze how micro-level technologies of power operate in governing family and child health, and (2) examine how parents manage their bodies within the context of biopolitics and construct multiple subjectivities. This study employs qualitative methodology, using in-depth interviews and participant observation. The primary data sources include parents and families participating in the project, local health officers, village health volunteers, and relevant actors at the subdistrict level. Data were analyzed using the concepts of the medicalizing state, bio-power, and multiple subjectivities to explain the dynamics of health governance. The study finds two key results: First, the 1,000 Days Plus to 2,500 Days project functions as a crucial mechanism through which the state governs maternal and child health by applying medical knowledge to regulate and discipline health behaviors. This governance is implemented through village health volunteers and local health officials, who play vital roles in producing truth regimes regarding proper health practices. These actors act as micro-technologies of power that disseminate health knowledge and encourage compliance with state standards. However, the study also reveals that, in practice, these officials must navigate local social and cultural limitations. As a result, implementation varies, shaped by negotiation, adaptation, and localized practices that deviate from the state’s top-down expectations, highlighting the multiplicity of subjectivities and the dynamic nature of power. Second, while the project is designed to regulate maternal and child health, many parents develop alternative approaches by integrating local knowledge with biomedical practices. Parents and families do not respond uniformly to state recommendations. Some comply, while others adapt or selectively adopt guidelines based on their economic and social contexts. The study finds that families often operate within overlapping practices and fluid subject positions, reflecting diverse modes of self-governance. This demonstrates that biopolitics governance cannot fully control the population, as individuals actively negotiate, reinterpret, and construct their own subjectivities in response to or in resistance against state health agendas.

มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. สำนักหอสมุด

Address: เชียงใหม่

Email: cmulibref@cmu.ac.th

Name: อรัญญา ศิริผล

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2568

Modified: 2568-10-27

Issued: 2568-10-24

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

Spatial: สะเมิง (เชียงใหม่)

DegreeName: ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สังคมวิทยาและมานุษยวิทยา

Grantor: มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

©copyrights มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	650431004.pdf	2.13 MB	18	2026-05-26 18:16:01

ใช้เวลา

0.025758 วินาที