นวัตกรรมการอยู่ร่วมกันของชุมชนกับพื้นที่เขตอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่า และพันธุ์พืชในอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี

Name: พระจักรา ฐานวโร (จิตรเจริญ)

keyword: นวัตกรรม

; การอยู่ร่วมกัน

; เขตอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่า

Abstract: การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาปัจจัยที่เอื้อต่อการอยู่ร่วมกันของชุมชนกับพื้นที่เขตอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่าและพันธุ์พืชในอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี เพื่อพัฒนานวัตกรรมการอยู่ร่วมกันของชุมชนกับพื้นที่เขตอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่า และพันธุ์พืชในอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี และ เพื่อขับเคลื่อนขยายผลนวัตกรรมการอยู่ร่วมกันของชุมชนกับพื้นที่เขตอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่าและพันธุ์พืชในอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมมีผู้ร่วมปฏิบัติการวิจัย 20 คน ใช้การวิเคราะห์เนื้อหา นำเสนอเชิงพรรณนาด้วยเทคนิคการเล่าเรื่อง ผลการวิจัยพบว่า 1. การศึกษาปัจจัยที่เอื้อต่อการอยู่ร่วมกันของชุมชนกับพื้นที่เขตอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่าและพันธุ์พืชในอำเภอไทรโยคได้พบปัจจัยที่สำคัญ 4 ด้าน คือ1) ปัจจัยด้านสังคมและวัฒนธรรม จากความเข้มแข็งของทุนทางสังคมในชุมชน ชุมชนที่มีความสามัคคี มีเครือข่ายความสัมพันธ์ที่เข้มแข็ง มีการช่วยเหลือซึ่งกันและกัน จะสามารถรวมตัวและเจรจากับหน่วยงานภายนอกได้อย่างมีประสิทธิภาพ รวมถึงการมีผู้นำที่เข้มแข็งและได้รับการยอมรับ ผู้นำชุมชนที่มีวิสัยทัศน์ มีความเข้าใจในปัญหาของชุมชน และสามารถเป็นตัวแทนในการสื่อสารกับหน่วยงานต่างๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ 2) ปัจจัยในด้านนี้เกี่ยวข้องกับโอกาสทางเศรษฐกิจของชุมชนที่เชื่อมโยงกับพื้นที่อุทยานฯ ในลักษณะที่ไม่ทำลายทรัพยากร การแบ่งปันผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นจากการจัดการอุทยานฯ อย่างเป็นธรรม และการสนับสนุนทางเศรษฐกิจจากภายนอกเพื่อลดการพึ่งพิงทรัพยากรโดยตรง 3) ปัจจัยในด้านนี้เกี่ยวข้องกับความชัดเจนและความเป็นธรรมของกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้องกับการจัดการอุทยานฯ การบังคับใช้กฎหมายอย่างเสมอภาคและมีประสิทธิภาพ การมีช่องทางการสื่อสารและแก้ไขข้อขัดแย้ง และการสนับสนุนจากหน่วยงานภาครัฐในด้านต่างๆ และ 4) ปัจจัยในด้านนี้เกี่ยวข้องกับกระบวนการทำงานร่วมกัน การสื่อสาร การสร้างความไว้วางใจ การเคารพซึ่งกันและกัน การมีเป้าหมายร่วมกัน และการปรับตัวเพื่อแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้น 2.) สำหรับนวัตกรรมการอยู่ร่วมกันของชุมชนกับพื้นที่เขตอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่า และพันธุ์พืชในอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี ได้มีการร่วมกันพัฒนานวัตกรรมชุมชนใน 3 ด้าน คือ นวัตกรรมความร่วมมือระหว่างรัฐและชุมชนที่เป็นข้อตกลง "ป้าของชุมชน" ซึ่งเป็นแนวทางสร้างการมีส่วนร่วมในการใช้ประโยชน์จากพื้นที่ป้า และการจัดการข้อพิพาทร่วมกันของอุทยานและชุมชน 2) นวัตกรรมเชิงกิจกรรมตัวอย่างในขับเคลื่อนสร้างจิตสำนึกแก่เยาวชน อาทิ กิจกรรม "เดินสำรวจ เส้นทางป่าบ้านฉัน" กิจกรรมอนุรักษ์ "ป้าต้นน้ำบ้านฉัน" กิจกรรม "ตลาดในป่าบ้านฉัน" 3) นวัตกรรมสนับสนุนในเชิงเครือข่ายทำงานร่วมกัน คือ "สภาป้าของชุมชน" เป็นการรวมตัวกันของคณะกรรมการป่าของชุมชน ซึ่งเป็นการมีส่วนร่วมของภาคส่วนต่างๆ มีบทบาท หน้าที่ ในการจัดการป่าของชุมชน ส่งเสริมการอนุรักษ์ป่า 3. การขับเคลื่อนขยายผลนวัตกรรมการอยู่ร่วมกันของชุมชนกับพื้นที่เขตอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่าและพันธุ์พืชในอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี เป็นการขยายผลนวัตกรรมชุมชนเพื่อสร้างความยั่งยืนในระยะยาว มี 5 แนวทาง คือ 1) สร้างการเรียนรู้จากประสบการณ์จริง การร่วมกัน "ถอดรหัส" ความสำเร็จจากไทรโยคให้เป็น "ชุดความรู้" และ "คู่มือแห่งการอยู่ร่วมกัน" รวมถึง "กรณีศึกษา" ที่เป็นรูปธรรม เพื่อถ่ายทอดหลักคิดและกระบวนการอย่างเข้าใจง่าย 2) การปลูกจิตสำนึกร่วม เชื่อมโยงสร้างเครือข่ายแห่งการเรียนรู้ จัดเวทีเสวนา ให้ผู้มีประสบการณ์จากไทรโยคได้ "เล่าเรื่อง" และแลกเปลี่ยนกับชุมชนพื้นที่อื่น รวมถึงเปิด "ห้องเรียนกลางป่า" ในไทรโยคให้ผู้สนใจได้ "ศึกษาดูงาน" สัมผัสวิถีชีวิตจริง เพื่อสร้าง "เครือข่ายผู้พิทักษ์ป่า" 3) การบ่มเพาะเมล็ดพันธุ์แห่งปัญญา “สร้างคนเพื่ออนาคต” "พัฒนาศักยภาพ" ผู้ขับเคลื่อนในพื้นที่ใหม่ ทั้งเจ้าหน้าที่อุทยานฯ และผู้นำชุมชน ผ่าน หลักสูตรอบรมเน้นปฏิบัติจริง (ทักษะเจรจา, ไกล่เกลี่ย, จัดทำแผน) และผลิต สื่อการเรียนรู้หลากหลายรูปแบบ ที่เข้าใจง่ายและสนุกสนาน 4) การสร้างพลังขับเคลื่อนปลดล็อกพันธนาการด้านนโยบาย สร้างพลังชุมชนที่เข้มแข็งอย่างเต็มศักยภาพ, สนับสนุนการจัดตั้งคณะกรรมการป่าชุมชน, จัดสรร งบประมาณและบุคลากร และ บูรณาการแนวคิด เข้ากับแผนพัฒนาขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และ 5) การสร้างบทเรียนที่ไม่รู้จบ โดยร่วมกันสร้าง "ระบบติดตามและประเมินผล" ที่เข้มแข็ง เฝ้ามองการเติบโตของ "ป่าแห่งความเข้าใจ" ในแต่ละพื้นที่ และ "ถอดบทเรียน" อย่างต่อเนื่องจากทุกพื้นที่ที่ขยายผล เพื่อนำความรู้ไปปรับปรุงและพัฒนาอย่างยั่งยืน

Abstract: This research has the objective to investigate the factors facilitating the coexistence of communities with the wildlife and plant species conservation areas within Sai Yok National Park, Kanchanaburi Province; to develop innovations for such coexistence; and to promote and expand the implementation of these innovations. The research employed a participatory action research (PAR) design, engaging 27 co-researchers. Data were analyzed using content analysis and presented descriptively through narrative techniques. The research results were found as follows; 1. The study identified four key factors that support the coexistence between communities and the national park’s conservation areas: 1) Socio-cultural factors – The strength of social capital within the community, including unity, strong social networks, mutual assistance, and the capacity to collectively negotiate effectively with external agencies. This also encompasses the role of strong and respected community leaders who possess vision, understand local issues, and can represent the community effectively in communication with relevant authorities. 2)Economic factors – Opportunities for economic activities that are linked to the national park without causing harm to natural resources, fair benefit-sharing from park management, and external economic support to reduce direct dependency on resources. 3) Legal and regulatory factors – Clarity and fairness of laws and regulations concerning park management, equitable and effective law enforcement, accessible channels for communication and conflict resolution, and support from government agencies in relevant areas. 4) Collaborative process factors – The presence of joint working mechanisms, effective communication, trust-building, mutual respect, shared goals, and adaptive problem-solving processes. 2.Innovations for Coexistence. Three forms of community-based innovations were developed to support coexistence: 1) State–community cooperation innovation – Formal agreements, known as “Community Forest Agreements,” which establish shared responsibilities for resource utilization and joint dispute resolution between the park and local communities. 2) Activity-based innovations for youth engagement – Initiatives such as “Forest Path Exploration in My Village”, “Headwater Forest Conservation in My Village”, and “Forest Market in My Village”, which foster environmental awareness among younger generations. 3) Network-based collaborative innovation – Establishment of a “Community Forest Council,” comprising representatives from various sectors, responsible for managing community forests and promoting forest conservation. 3.Strategies for Scaling Up Coexistence Innovations: To ensure long-term sustainability, five strategic directions were identified: 1) Experiential learning and knowledge codification – Distilling the success of Sai Yok into structured “knowledge packages,” practical “coexistence manuals,” and tangible “case studies” that clearly communicate concepts and processes. 2) Shared awareness and learning networks – Organizing discussion forums for knowledge exchange between Sai Yok stakeholders and other communities, and establishing an “open forest classroom” for study visits to experience actual community–forest interaction, thereby fostering a “forest guardians network.” 3) Capacity-building for future leadership – Developing new leaders among both park staff and community representatives through practice-oriented training programs (e.g., negotiation, mediation, and planning skills) and producing diverse, accessible, and engaging educational media. 4) Policy-driven empowerment – Strengthening community capacity through formal recognition, establishing community forest committees, allocating budgets and personnel, and integrating coexistence principles into local administrative development plans. 5) Ongoing lesson-learning – Establishing robust monitoring and evaluation systems to track the growth of the “forest of understanding” in each area, and continuously extracting lessons from all expansion sites to refine and sustain the coexistence model.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. ส่วนหอสมุดกลาง

Address: พระนครศรีอยุธยา

Email: library@mcu.ac.th

Name: พระมหาประกาศิต สิริเมโธ

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: พระมหาบุญเลิศ อินฺทปญฺโญ

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2568

Issued: 2568-09-25

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต

Level: ปริญญาเอก

Descipline: สาขาวิชาการพัฒนาสังคม

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ใช้เวลา

0.031567 วินาที