แนวทางการพัฒนาศักยภาพชุมชนเพื่อเสริมสร้างสังคมสันติสุขเชิงพุทธบูรณาการ

A Development of Community Potentiality for Enhancing Peaceful Society by Buddhist Integration

Name: อุทัย สติมั่น

Address: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์. มหาวิทยาลัยสวนดุสิต

Name: ปราโมทย์ ยอดแก้ว

Address: คณะวิทยาการจัดการ. มหาวิทยาลัยสวนดุสิต

Name: ธนพล วิยาสิงห์

Address: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์. มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ

keyword: ชุมชนวิถีพุทธ

; ชุมชนเข้มแข็ง

; การพัฒนาชุมชนวิถีพุทธ

Abstract: การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ ดังนี้ คือ 1) เพื่อศึกษาวิเคราะห์แนวคิด และแนวปฏิบัติเพื่อพัฒนาศักยภาพชุมชนเพื่อเสริมสร้างสังคมสันติสุข 2) เพื่อสำรวจสภาพปัญหาและอุปสรรคในการพัฒนาศักยภาพชุมชนเพื่อเสริมสร้างสังคมสันติสุข 3) เพื่อเสนอแนวทางการพัฒนาศักยภาพชุมชนเพื่อเสริมสร้างสังคมสันติสุขเชิงพุทธบูรณาการ ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง จำนวน 21 กลุ่มตัวอย่าง เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยประกอบด้วย การสังเกต การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุ่มใช้วิธีวิเคราะห์เนื้อหา ผลการวิจัยมีดังนี้ 1. การสังเคราะห์แนวคิดการพัฒนาชุมชนตามแนวหมู่บ้านสรรโวทัย หมู่บ้านแผ่นดินธรรม แผ่นดินทอง หมู่บ้านศีล 5 หมู่บ้านประชารัฐ และหมู่บ้านช่อสะอาด สรุปได้ว่าแนวคิดการพัฒนาศักยภาพชุมชนเพื่อเสริมสร้างสังคมสันติสุข สามารถสรุปลงในหลักภาวนา 4 คือ เริ่มต้นจากการพัฒนากาย กล่าวคือ การพัฒนาสิ่งแวดล้อมให้เอื้อต่อการพัฒนาสิ่งอื่น ๆ ต่อด้วยการพัฒนาร่างกายให้อยู่รอดได้อย่างยั่งยืนโดยการพัฒนาอาชีพให้สามารถดำรงตนอยู่ได้อย่างมั่งมีศรีสุข และการพัฒนา สุขภาพให้แข็งแรงเพื่อที่จะต่อสู้กับปัญหาและอุปสรรคต่าง ๆ ต่อเนื่องด้วยการพัฒนาพฤติกรรมที่สัมพันธ์กับสังคมระเบียบกฎเกณฑ์ต่าง ๆ การพัฒนาจิตใจให้เข้มแข็งมีสุขภาพจิตดี สมรรถภาพดี และคุณภาพดี รวมไปถึงการพัฒนาปัญญาให้เข้มแข็งสามารถเข้าใจสิ่งต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นตามสภาพที่เป็นจริง อันจะส่งผลต่อการมองและการกำหนดท่าทีให้สามารถเข้าใจและหาแนวทางบริหารจัดการให้ชีวิต และสังคมอยู่บนฐานของสัมมาทิฏฐิ คือ ความเห็นที่ถูกต้องส่วนแนวทางในการปฏิบัตินั้นจะต้องนำ แนวคิด PDCA มาเป็นเครื่องมือในการขับเคลื่อนโดยบูรณาการกับหลักอิทธิบาท 4 จึงจะทำให้การพัฒนาชุมชนสำเร็จได้ 2. ผลการวิเคราะห์สภาพปัญหาและอุปสรรคในการพัฒนาศักยภาพชุมชนเพื่อเสริมสร้างสังคมสันติสุขของชุมชนบ้านขะยูง ตำบลห้วยตามอญ อำเภอภูสิงห์ จังหวัดศรีสะเกษ บ้านโนนงาม ตำบลโนนสว่าง อำเภอเมืองบึงกาฬ จังหวัดบึงกาฬ และบ้านท่าคอยนาง ตำบลสวาย อำเภอปรางค์กู่ จังหวัดศรีสะเกษ พบว่า บ้านขะยูงจุดแข็ง คือ มีแนวคิดการพัฒนาโดยใช้การมีส่วนร่วมและหลักภาวนา 4 มีพระสงฆ์ที่เป็นผู้นำที่เข้มแข็งสามารถนำชุมชนและประสานเครือข่ายภายนอกให้มาร่วมพัฒนาชุมชนได้ มีการจัดตั้งมูลนิธิเพื่อเป็นแหล่งทุนสนับสนุนกิจกรรมและโครงการ มีการร่วมกับเครือข่ายในชุมชนทำกลุ่มจิตอาสาดูแลผู้สูงอายุ จัดทำสวนธรรมโพลวพลือเพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้ และเป็นแหล่งอาหารทั้งของวัดและของหมู่บ้านชุมชนมีความศรัทธาในพุทธศาสนาอย่างดียิ่ง แต่มีจุดอ่อน คือ ขาดกลไกการทำงานที่สามารถเชื่อมประสานทุกฝ่ายได้ ทีมจิตอาสาเพื่อขับเคลื่อนงานยังมีน้อยชุมชนยังขาดความรู้ความเข้าใจในการพัฒนาโดยชุมชนเพื่อชุมชน ชุมชนบ้านโนนงามมีจุดเด่น คือ มีการใช้ความเชื่อเกี่ยวกับการทำบุญแจกข้าวและความศรัทธาที่เป็นทุนเดิมเป็นหลักมาเป็นเครื่องมือในการพัฒนาชุมชน มีพระสงฆ์ที่เป็นผู้นำที่เข้มแข็งสามารถนำชุมชนและประสานเครือข่ายภายนอก ทั้งภาครัฐและเอกชนที่เป็นปัญญาชนให้มาร่วมพัฒนาชุมชนมีจุดอ่อน คือ ขาดกลไกการทำงานที่สามารถเชื่อมประสานทุกฝ่ายได้ พระสงฆ์ที่เป็นแกนนำที่เป็นเจ้าอาวาสถึงแม้จะเป็นลูกหลานคนในพื้นที่แต่ไม่ได้อยู่ต่อเนื่องเพราะมีภารกิจมากต้องไปศึกษาเล่าเรียนบางครั้งทำให้การพัฒนาขาดความต่อเนื่อง และขาดทีมงานจิตอาสาที่จะขับเคลื่อนชุมชน ชุมชนบ้านท่าคอยนางมีจุดแข็ง คือ มีศาลปู่ ตา เป็นศูนย์รวมจิตใจแต่จุดอ่อน คือ ขาดกลไกการทำงานที่สามารถเชื่อมประสานทุกฝ่ายได้ ขาดแกนนำพระสงฆ์ในพื้นที่ที่มีความรู้ความสามารถ และขาดคณะทำงานที่ทำงานอย่างต่อเนื่อง 3. แนวทางการพัฒนาศักยภาพชุมชนเพื่อเสริมสร้างสังคมสันติสุขเชิงพุทธบูรณาการตามแนวไตรรัตน์ ประกอบด้วย 1) พระพุทธ หมายถึง การพัฒนาศักยภาพชุมชน ต้องมีพระพุทธเจ้าเป็นสิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจ เชื่อมโยงเข้ากับตำนานก่อให้เกิดศรัทธาเป็นหนึ่งเดียว ซึ่งในระดับชาวบ้านอาจเริ่มจากภูมิปัญญาหรือความเชื่อของชุมชนควรอนุรักษ์หรือรักษา หรือต่อยอดความเชื่อให้เป็นจุดร่วม หรือจุดเริ่มต้นของการหลอมรวมศรัทธา จากนั้นจึงค่อยพัฒนาจากความเชื่อความศรัทธาแบบขาดปัญญา ไปสู่ระดับความเชื่อที่มีปัญญาหรือมีเหตุผลมารองรับ 2) พระธรรม หมายถึง การพัฒนาศักยภาพ ชุมชนต้องมีหลักการ วิธีการกุสโลบายการพัฒนา หรือหลักธรรมคำสอนตลอดจนกิจกรรม หรือประเพณี ในข้อนี้ต้องมีวิชาการ หรือมีหลักการ หรือมีความรู้มาช่วยสนับสนุนการพัฒนา เช่น การพัฒนาแบบใช้งานวิจัยเป็นฐาน เป็นต้น ทั้งนี้หลักวิชาการจะต้องสามารถบูรณาการกับกุสโลบายเดิมของชุมชน คือ ประเพณี หรือพิธีกรรมต่าง ๆ เพราะการให้หลักวิชาการจะมีรูปแบบที่เข้าใจได้ยาก แต่พิธีกรรมหรือกิจกรรมจะเป็นการหล่อองค์ความรู้สู่ภาคของการปฏิบัติได้อย่างไร้รอยต่อ 3) พระสงฆ์ หมายถึง การพัฒนาศักยภาพชุมชน ต้องมีผู้นำ มีต้นแบบที่ยืนยันความสำเร็จ หรือคอยนำทางหรือชี้ทางอาจหมายถึงทั้งพระและคฤหัสถ์ก็ได้ที่มีบารมีรวมไปถึงกลไกการปกครองในเชิงโครงสร้างด้วยโดยมีเป้าหมายในการพัฒนา คือ ยึดหลักภาวนา 4 คือ กายภาพ พฤติภาพ จิตภาพ และปัญญาภาพ 1. ด้านกายภาวนา/ภายภาพ ในขั้นที่ 1 ยุทธศาสตร์การพัฒนาสิ่งแวดล้อมภายในหมู่บ้านให้มีความสะอาด ขั้นที่ 2 ยุทธศาสตร์การพัฒนาสัมมาชีพตามหลักเศรษฐกิจพอเพียงเพื่อเป็นเครื่องมือสนับสนุนให้การดำเนินชีวิตมีความสุข ขั้นที่ 3 ยุทธศาสตร์การวางแผนทางด้านการเงินตามหลักโภค วิภาค 2. ด้านศีลภาวนา/พฤติภาพ ในขั้นที่ 1 ยุทธศาสตร์การพัฒนาชุมชนให้เป็นชุมชนศีล 5 ในขั้นที่ 2 ยุทธศาสตร์การพัฒนาศีล 5 เพื่อสังคมมุ่งแสดงตนเป็นจิตอาสาเป็นการยกระดับการพัฒนาชุมชน ให้รู้จักเสียสละแบ่งปัน ในขั้นที่ 3 ยุทธศาสตร์ยกระดับการพัฒนาเป็นบุคคลต้นแบบชุมชนต้นแบบ 3. ด้านจิตภาวนา/จิตภาพ ในขั้นที่ 1 ยุทธศาสตร์การใช้กิจกรรมทางศาสนาเป็นสื่อในการพัฒนาชุมชน ในขั้นที่ 2 ยุทธศาสตร์การยกระดับการพัฒนาจิตใจจากระดับศรัทธาสู่ระดับปัญญา ในขั้นที่ 3 ยุทธศาสตร์การพัฒนาศักยภาพชุมชนให้เกิดการตื่นรู้ มีจิตที่ได้รับการอบรมบ่มเพาะดีแล้ว พร้อมทำหน้าที่ตามวิถีแห่งธรรม 4. ด้านปัญญาภาวนา/ปัญญาภาพ ในขั้นที่ 1 ยุทธศาสตร์การสร้างฐานชุมชนให้เข้มแข็งโดยเริ่มที่สถาบันหลักของชุมชนคือวัด ขั้นที่ 2 ยุทธศาสตร์ส่งเสริมความสัมพันธ์ระหว่าง บ้าน วัด โรงเรียน ขั้นที่ 3 ยุทธศาสตร์เปลี่ยนบทบาทของวัดเชิงพิธีกรรมที่มาเป็นวัดเชิงปัญญาของชุมชน

Abstract: The research consisted of the following objectives: 1) to study and analyze concepts and ways of practice for developing the community potential in order to enhance a peaceful society; 2) to survey the problems and obstacles in developing the community potential in order to enhance a peaceful society; and 3) to propose the guidelines for developing community potential in order to enhance a peaceful society based on the Buddhist integration. The population and sample group consisted of 23 persons. The research instruments included observation, in-depth interview, and focus group discussion. The acquired data were proceeded by means of content analysis. The results of the research are as follows: 1) From the synthesis of concepts on community development according to the approach of Sarvothai village, Phaendin-Dhamma Phaendin-Thong village, the Five Precepts village, Baan Pracharat scheme, and Chor Sa-ard village, it was found that the concepts on community potential development for enhancing a peaceful society can be categorized according to the principle of Bhāvanā (the Four Aspects of Development). Starting from the first aspect: physical development, namely, the development of the environment in order to support other aspects of development, followed by the development of the physical body in order to have a stable life, then the development of a career in order to live prosperously, and lastly, the development จ of health in order to deal with all problems and obstacles. The second aspect is moral development such as the development of behavior that is related to social rules and regulations. The third aspect is emotional development in order to have a strong and healthy mind that is of a good quality. The fourth aspect is intellectual development in order to realize the reality of things, which will result in the attitude that understands life and able to find ways to manage life and society on the basis of Sammādiṭṭhi (Right View). As for the ways of practice, the concept of PDCA must be applied as a tool, together with the integration of Iddhipāda (the Four Paths of Accomplishment), in order to successfully develop the community. 2) From analyzing the problems and obstacles in developing the community potential in order to enhance a peaceful society of Baan Khayung, Huai Ta Mon subdistrict, Phu Sing district, Sisaket province as well as Baan Non Ngam, Non Sawang subdistrict, Mueang Bueng Kan district, Bueng Kan province, and Baan Tha Koy Nang village, Sawai subdistrict, Prang Ku district, Sisaket province, the results of the study found that Baan Khayung has the following strengths: the development concept that is based on the principle of participation and Bhāvanā led by monk who is able to lead the community and coordinate external networks to take part in community development, the establishment of foundation as a source of funds to support activities and projects, the collaboration with networks within the community to voluntarily take care of the elderly, the arrangement of Plowpleu garden as a learning center and food source for both the temple and the village which results in the strong faith of the local people towards Buddhism. However, the village also has weaknesses which are the lack of a working mechanism that can connect all parties, there are few volunteers to mobilize the work, the lack of knowledge and understanding on the community-based development by the community. As for Baan Non Ngam, the strengths are as follows: the belief in “Boon Chaekkhao” tradition and faith as a tool for community development, monk as the leader to lead the community and coordinate outside networks both government agencies and private sectors to take part in community development. The weaknesses of Baan Non Ngam are the lack of a working mechanism that can connect all parties, monk who is both the leader and abbot of the temple is not always available as he has to study which results in the inconsistency of development, the lack of volunteers to mobilize the work. As for Baan Tha Koy Nang, the strength is the shrine of the ancestors called “Pu Ta” as the spiritual anchor for the villagers while the weaknesses are the lack of a working mechanism that can connect all parties, the lack of local monk leader who has the knowledge and ability, and the lack of working team to work continuously. 3) The guidelines for developing community potential in order to enhance a peaceful society based on the Buddhist integration must be under the framework of Rattanataya (the Triple Gem) as follows: 1) The Buddha which refers to the community potential development that should have the Buddha as the refugee of the mind, connecting the myth, resulting in faith as a whole. At the villagers’ level, it can be started from folk wisdom or community beliefs that should be preserved or developed as a common point or the beginning of belief fusion, and then the beliefs and faith that are without wisdom will be developed to have wisdom or reasons; 2) The Dhamma which refers to the community potential development that should have principles, methods, and strategies for development, as well as the Buddhist teaching and traditions. In this connection, there must be academic principles or knowledge to support the development e.g., research-based development, etc. The academic principles must also be able to integrate with the original traditions or rituals of the community. This is because the academic principles will be in a form that is still hard to understand while rituals or activities will help to put knowledge into action; 3) The Sangha or monks which refer to the community potential development that must have a leader or a role model to assert success or lead the way, which could be either monk or layperson who has the charisma as well as the knowledge in the structural mechanism for governing. The goals for development must follow Bhāvanā which are divided into physical, behavioral, emotional, and intellectual aspects as follows: 1) Physical development: the 1st phase is the strategy on developing environment within the village to be clean; the 2nd phase is the strategy on developing the livelihood according to the sufficiency economy as a tool to live a happy life; the 3rd phase is the strategy on financial planning based on Bhogavibhāga (Fourfold division of money). 2) Moral or behavioral development: the 1st phase is the strategy on developing community as the Five Precepts community; the 2nd phase is the strategy on developing the community with the principles of sacrifice and sharing; the 3rd phase is the strategy on enhancing the development in becoming a prototype person and prototype community. 3) Emotional development: the 1st phase is the strategy on using religious activities as a medium for community development; the 2nd phase is the strategy on enhancing the mental development from the level of faith to wisdom; the 3rd phase is the strategy for developing community potential into an awakened community, with a well-trained mind, and perform duties according to the Dhamma. 4) Intellectual development: the 1st phase is the strategy on building a strong community base by starting with the core institution of the community which is a temple; the 2nd phase is the strategy on enhancing the relationship between village, temple, and school; the 3rd phase is the strategy on changing the role of the temple from the ceremonial aspect to the intellectual aspect for the community.

มหาวิทยาลัยสวนดุสิต. สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ

Address: กรุงเทพมหานคร

Email: srinakorn_pan@dusit.ac.th

Modified: 2568-08-21

Issued: 2568-08-21

งานวิจัย/Research report

application/pdf

CallNumber: วจ HN49.C6 อ819 น8 2563

tha

©copyrights มหาวิทยาลัยสวนดุสิต

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	Uthai satiman.pdf	2.74 MB	12	2026-01-04 21:13:24

ใช้เวลา

0.038935 วินาที