ศึกษาวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างโพชฌงค์ 7 กับอานาปานสติ

Name: พระทวีวัฒน์ จิรวํโส (ธนธีระเศรษฐ์)

keyword: การศึกษาวิเคราะห์

; โพชฌงค์ 7

; อานาปานสติ

Abstract: วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาเนื้อหาและสาระสำคัญของโพชฌงค์ 7 2) เพื่อศึกษาเนื้อหาและสาระสำคัญของอานาปานสติ 3) เพื่อศึกษาวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างโพชฌงค์ 7 กับอานาปานสติ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพโดยการศึกษาข้อมูลจากคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท และเอกสารต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง สรุปวิเคราะห์ เรียบเรียง บรรยายเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า โพชฌงค์ เป็นองค์ธรรมแห่งการตรัสรู้อริยสัจ 4 คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค เป็นธรรมหรือข้อปฏิบัติเพื่อยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ กล่าวคือ ถึงที่สุดแห่งการดับทุกข์ ทำให้มีญาณส่งเสริมความเจริญแห่งปัญญา เป็นไปเพื่อนิพพาน มีองค์ประกอบ 7 คือ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อานาปานสติ คือ สติที่กำหนดลมหายใจเข้าและลมหายใจออก มี 16 ชั้น เป็นวิธีการเจริญกัมมัฏฐานอย่างหนึ่งรวมอยู่ในสติปัฏฐาน 4 หมวดกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน ซึ่งพระพุทธเจ้าได้แสดงแก่ภิกษุผู้บวชใหม่และพระเถระผู้มีชื่อเสียงหลายรูป เพื่อให้สามารถเจริญอานาปาสติได้ถูกต้อง บรรลุผลคือวิชชาและวิมุตติได้สมบูรณ์ อานาปานสติเป็นทั้งสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนา ซึ่งมีปัญญาเป็นองค์ประกอบสำคัญ ทำให้รู้แจ้งสภาพธรรมตามความเป็นจริง ทำให้จิตพัฒนาสูงขึ้นตามลำดับขั้นจนถึงความเป็นพระอรหันต์ ผู้ดับกิเลสทั้งปวงได้หมดสิ้น ความสัมพันธ์ระหว่างโพชฌงค์ 7 กับอานาปานสติพบว่า โพชฌงค์ 7 อยู่ในโพธิปักขิยธรรม ส่วนอานาปานสติอยู่ในสติปัฏฐานหมวดกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน ซึ่งอยู่ในโพธิปักขิยธรรมเช่นเดียวกัน หลักธรรมทั้ง 2 ประการจึงมีความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันในฐานะเป็นองค์ธรรมแห่งการตรัสรู้เหมือนกัน กล่าวคือ การเจริญโพชฌงค์ 7 ด้วยการพิจารณาลมหายใจเข้า-ออก ได้แก่ 1) การเจริญสติสัมโพชฌงค์ คือ ใช้สติดึงสิ่งที่เกี่ยวข้องเฉพาะหน้าไว้ให้อยู่กับจิต หรือให้จิตอยู่กับสิ่งที่พิจารณา 2) การเจริญธัมมวิจัยสัมโพชฌงค์ คือ ใช้สติกำหนดลมหายใจเข้า-ออกเลือกเฟ้น ไตร่ตรองธรรมตามความเป็นจริง 3) การเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ คือ มีสติกำหนดพิจารณาลมหายใจเข้า-ออก โดยมีความเพียรทางกายและใจที่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง 4) การเจริญปีติสัมโพชฌงค์ คือ มีสติกำหนดพิจารณาลมหายใจเข้า-ออก เมื่อมีปีติเกิดขึ้นก็ไม่ติดใจ 5) การเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ คือ มีสติกำหนดพิจารณาลมหายใจเข้า-ออกที่ทำให้เกิดความสงบกายและใจ 6) การเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ คือ มีสติกำหนดพิจารณาลมหายใจเข้า-ออกก็จะทำให้จิตตั้งมั่นคง 7) การเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ คือ เมื่อกำหนดลมหายใจเข้า-ออกจิตที่มีอุเบกขา เป็นกลาง ไม่เกาะเกี่ยวสิ่งใด โดยอาศัยวิเวก วิราคะ และนิโรธอันน้อมไปเพื่อความปล่อยวาง เมื่อเจริญสติได้เช่นนี้จะทำให้วิชชาและวิมุตติบริบูรณ์

Abstract: Thesis contains 3 objectives; 1) to study contents and significant teaching of Bojjhanga or enlightenment factors, 2) to study of essential contents of Ānāpānasati or breathing mindfulness, and 3) to analyze the relationship of Bojjhanga and Ānāpānasati. It was qualitative research, using data taken from Theravada Buddhist scriptures and other related texts. All data was summed up, analyzed, and compiled in descriptive style. The results of study showed that Bojjhanga refers to the virtues or factors of Ariyasacca realization, i.e., Dukkha, Samudaya, Nirodha and Magga, the practical teaching for knowledge and complete liberation or the end of suffering, it provides the knowledge to support wisdom, the path leading to Nibbana. It contains 7 components; 1) Satisambojjhanga, 2) Dhammavicayasambojjhanga, 3) Viriyasambojjhanga, 4) Pītisambojjhanga, 5) Passaddhisambojjhanga, 6) Samādhisambojjhanga, and 7) Upekkhāsambojjhanga. Ānāpānasati means the mindfulness of breathing in-out observing containing 16 steps, it is meditative practice included in four foundations of mindfulness, Kāyānupassanāsatipaṭṭhāna, delivered to new Bhikkhus and other Venerable by the Buddha for the right practice of breath observing leading to realization and complete liberation. It is both of Samatha and Vipassana rooted by wisdom as its components, which is true realization, growing up the mind to reach state of Arahanta or the final dissolution. The relationship between Bojjhanga and Ānāpānasati showed that Bojjhanga was included within Bodhipakkhiyadhamma, while Anapanasati is in Satipatthana, i.e. Kāyānupassanāsatipaṭṭhāna which is also included in Bodhipakkhiyadhamma. Both is related to each other as the factors of enlightenment, they are the kind of breath in-out mindfulness as follows; 1) in Satisambojjhanga, the meditator uses mindfulness on mental formations or observed objects, 2) in Dhammavicaya, he reminds the breathing in-out, observing the realities, 3) in Viriyasambojjhanga, he observes the in-out breaths with great efforts for realization, 4) in Pītisambojjhanga state, he continues mindfulness of in-out breaths, detaching all happening raptures, 5) in Passaddhisambojjhanga, he still observes breathing in-out with relaxed and free mind, 6) in Samadhisambojjhanga, he continues mindfully observing the breathing in-out with one-pointed mind, 7) in Upekkhāsambojjhanga, he with in-out breaths mindfulness, reaches the indifferent, neutral, detached mind by relying on serenity, dispassionateness, extinction, bending to release all defilements. Having complete mindfulness on in-out breaths, meditator will surely attain the final realization and liberation.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. หอสมุดกลาง

Address: พระนครศรีอยุธยา

Email: library@mcu.ac.th

Name: วิโรจน์ คุ้มครอง

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: ธานี สุวรรณประทีป

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2564

Modified: 2568-08-18

Issued: 2568-08-18

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สาขาวิชาวิปัสสนาภาวนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	พระทวีวัฒน์ จิรวํโส (ธนธีระเศรษฐ์).pdf	3.15 MB	1	2025-12-29 12:58:01

ใช้เวลา

0.021869 วินาที