ศึกษาการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในสัตตัฏฐานสูตร

Name: พระทรงชัย ปุญฺญาคโม (พิประโคน)

keyword: การปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา

; สัตตัฏฐานสูตร

; วิปัสสนาภาวนา

Abstract: สารนิพนธ์นี้ มีวัตถุประสงค์ในการศึกษา 2 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาเนื้อหาและหลักธรรมสำคัญในสัตตัฏฐานสูตร 2) เพื่อศึกษาหลักการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในสัตตัฏฐานสูตร โดยการศึกษาข้อมูลจากคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท และเอกสารต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง สรุปวิเคราะห์ เรียบเรียง บรรยายเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า สัตตัฏฐานสูตร เป็นพระสูตรว่าด้วยฐานะ 7 ประการ คือ ทรงแสดงว่า ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ 7 ประการ เพ่งพินิจโดยวิธี 3 อย่าง เรียกว่า อุดมบุรุษ หมดกิเลสโดยสิ้นเชิง อยู่จบพรหมจรรย์ ฐานะ 7 ประการ ได้แก่ ขันธ์ 5 ความเกิดของขันธ์ 5 ความดับของขันธ์ 5 ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับของขันธ์ 5 คุณของขันธ์ 5 โทษของขันธ์ 5 และเครื่องสลัดออกจากขันธ์ 5 ส่วนการเพ่งพินิจโดยวิธี 3 อย่าง ได้แก่ 1) การเพ่งพินิจเป็นธาตุ 2) การเพ่งพินิจเป็นอายตนะ และ 3) การเพ่งพินิจเป็นปฏิจจสมุปบาท หลักการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในสัตตัฏฐานสูตร คือ โยคีผู้ปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาควรรู้ขันธ์ 5 ในฐานะ 7 ได้แก่ 1) โยคีผู้ปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาควรรู้ชัดรูป คือ รู้ชัดรูปว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา 2) รู้ชัดความเกิดขึ้นแห่งรูป คือ เพลิดเพลิน เชยชม ยึดติดรูป 3) รู้ชัดความดับแห่งรูป คือ ไม่เพลิดเพลิน ไม่เชยชม ไม่ยึดติดรูป 4) รู้ชัดปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งรูป คือ อริยมรรคมีองค์ 8 มีสัมมาทิฏฐิ เป็นต้น 5) รู้ชัดคุณแห่งรูป คือ การรู้แจ้งด้วยการละสุขโสมนัสที่อาศัยรูปเกิดขึ้น 6) รู้ชัดโทษแห่งรูป คือ การรู้แจ้งด้วยการกำหนดรู้รูปที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา 7) รู้ชัดเครื่องสลัดออกจากรูป คือ การรู้แจ้งด้วยการทำให้แจ้งธรรมเป็นที่กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในรูป ส่วนเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณก็มีนัยเช่นเดียวกัน ส่วนการเพ่งพินิจขันธ์ 5 โดย 3 วิธีในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา คือ วิธีที่ 1 การเพ่งพินิจธาตุ 18 ที่เป็นภูมิของการปฏิบัติวิปัสสนาคือ ทวาร 6 อารมณ์ 6 และวิญญาณ 6 รวมธาตุ 18 นี้มีความเกี่ยวข้องกับรูป-นาม วิธีที่ 2 การเพ่งพินิจอายตนะ 12 ซึ่งมีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับรูป-นามที่เป็นภูมิของวิปัสสนา และวิธีที่ 3 การเพ่งพินิจปฏิจจสมุปบาท คือ การเกิดขึ้นร่วมกันของธรรม 12 ประการมีอวิชชาเป็นต้นซึ่งมีความสัมพันธ์กับขันธ์ 5

Abstract: This research paper contains 2 objectives: 1) to study the content and teachings in Sattaṭṭhāna Sutta, 2) to study of Vipassana practice in Sattaṭṭhāna Sutta. The research data was taken from Theravada Buddhist scriptures and documents related, then summarized, analyzed, and finally compiled in descriptive type. The findings were that Sattaṭṭhāna Sutta is a compendium contenting of 7 positions, delivered by the Buddha as said that those wise Bhikkhus with 7 positions contemplated on 3 approaches called Uttamapurusa or perfect one, without any defilements, completed their own renunciation life. These seven positions are 5 Aggregates or Khandha, their origin, ceasing, the path leading to aggregates ceasing away, craving for and dangers of aggregates and the way out of aggregate attachment. There were 3 ways of contemplation, i.e., 1) contemplation as the element, 2) contemplation as the senses, and 3) contemplation as dependent origination. The principle of Vipassana meditation practice in Sataṭṭhāna Sutta showed that a yogi who practices Vipassana should know the five aggregates in the 7 positions; 1) A yogi should understand the form, i.e., the form is impermanent, suffering, and non-self, 2) he knows origin of form, that is, enjoying, admiring, clinging to form, 3) knowing clearly the cessation of form, i.e. not enjoying, not appreciating, not clinging to form, 4) knowing clearly the path leading to the cessation of form which is the Noble Eightfold Path, such as the right view etc. 5) knowing the virtues of form, i.e. the truth realization through the abandoning of worldly happiness and joy that arises from form, 6) knowing the dangers of form, which is enlightenment through observing impermanence, suffering, and non-self, 7) clearly knowing the way out of form refers to realization of lust detachment, way to abandon lust in form. In the case of feeling, perception, thought and consciousness, there are the same ways. As for contemplation of the 5 aggregates by 3 methods of Vipassana meditation, namely; first way is contemplation on 18 elements which are insight planes, i.e. 6 sensual doors, 6 objects, and 6 consciousnesses, including these 18 elements are summarized as form and noun. The second way is to contemplate on 12 Āyatana, which is related to form-nouns that are the Vipassana’s planes, and third way, contemplation on Paṭiccasamuppāda, which is the co-existence of the Twelve links starting from ignorance, etc. related to 5 aggregates.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. หอสมุดกลาง

Address: พระนครศรีอยุธยา

Email: library@mcu.ac.th

Name: วิโรจน์ คุ้มครอง

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2564

Modified: 2025-08-18

Issued: 2568-08-18

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สาขาวิชาวิปัสสนาภาวนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	พระทรงชัย ปุญฺญาคโม (พิประโคน).pdf	2.44 MB	12	2026-05-26 18:16:01

ใช้เวลา

0.033238 วินาที