ศึกษาการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในเหมวตสูตร

Name: พระชัยยศ จิตฺตสํวโร (เกตุสุวรรณ)

keyword: ศึกษาการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในเหมวตสูตร

; ปฏิบัติวิปัสสนา

; คัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท

Abstract: สารนิพนธ์นี้ มีวัตถุประสงค์ในการศึกษา 2 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาเนื้อหาและหลักธรรมสำคัญในเหมวตสูตร 2) เพื่อศึกษาการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในเหมวตสูตร โดยการศึกษาข้อมูลจากคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท และเอกสารต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง สรุปวิเคราะห์ เรียบเรียง บรรยายเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า เหมวตสูตร เป็นพระสูตรว่าด้วยการถามตอบกันระหว่างสาตาคิรยักษ์กับพระพุทธเจ้าที่มัชฌิมประเทศ กรุงราชคฤห์ จนเป็นเหตุให้เหมวตยักษ์และสาตาคิรยักษ์บรรลุพระโสดาบัน ส่วนนางกาฬีไม่เคยพบพระพุทธเจ้ามาก่อน แต่ได้ฟังการสนทนาที่ประกอบด้วยพุทธคุณของยักษ์ทั้งสองจนบรรลุพระโสดาบันเช่นกัน ส่วนเนื้อหาและหลักธรรมสำคัญในเหมวตสูตรประกอบด้วย 1) หลักอายตนะ 6 2) หลักกามคุณ 5 3) ไตรสิกขา คือ ศีล สมาธิ และปัญญา ในเหมวตสูตรมีหลักธรรมที่ใช้ในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาประกอบด้วย 1) อายตนะภายใน 6 คือ ในขณะปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาผู้ปฏิบัติต้องสำรวมอายตนะภายใน 6 คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ และอายตนะภายนอก 6 คือ รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และธรรมารมณ์มีจิตไม่ฟุ้งซ่านไปที่อื่น 2) กามคุณ 5 คือสิ่งที่น่าเพลิดเพลินยินดี ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัส เมื่อกล่าวถึงอารมณ์ 5 เหล่านี้ก็รวมเอาทวาร 5 คือ ตา หู จมูก ลิ้น และกาย ซึ่งรับรู้อารมณ์เหล่านี้อีกด้วย เพราะถ้าไม่มีดวงตาเป็นต้นไม่อาจรับรู้และยึดมั่นกามคุณดังกล่าวได้ และ 3) ไตรสิกขากับการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา โดยความเชื่อมโยงกับอริยมรรคกล่าวคือ หมวดศีล ได้แก่ ศีลที่เป็นสัมมากัมมันตะ ศีลที่เป็นสัมมาวาจา 3 ศีลที่เป็นสัมมาอาชีวะ หมวดสมาธิ ได้แก่ สมาธิที่เป็นสัมมาวายามะ สมาธิที่เป็นสัมมาสติ สมาธิที่เป็นสัมมาสมาธิ หมวดปัญญา ได้แก่ ปัญญาที่เป็นสัมมาทิฐิ ปัญญาที่เป็นสัมมาสังกัปปะ โดยผู้ปฏิบัติธรรมจะต้องพิจารณาความรู้สึกและอาการที่เกิดขึ้นจากทวารทั้ง 6 อย่างชัดเจน และตรงตามสภาวะที่เกิดขึ้นจริง ๆ การปฏิบัติตามหลักไตรสิกขาย่อมก่อให้เกิดประโยชน์กับผู้ปฏิบัติทั้งทางโลกและทางธรรม ไม่ว่าจะเป็นภพนี้หรือภพหน้า ไตรสิกขาจึงจัดได้ว่า เป็นอริยมรรคที่เกิดขึ้นในหมวดศีล สมาธิ และปัญญาที่ผู้ปฏิบัติธรรมควรระลึกอยู่เสมอ

Abstract: This research paper contains two main objectives; 1) to study contents and important teachings found in Hemavatasutta, and 2) to find out the insight practical method found in Hemavattasutta. It was a documentary work, done by collecting data from Theravada Buddhist texts and other scriptures concerned, then bring to summarize, analyze and finally writing in descriptive type. The findings of research revealed that Hemavatasutta is a discourse concerning with the dialogue in the form of question and answer between Sātāgirayakkha and the Buddha, at Rajagiha, central state. With this dialogue, Sātāgirayakkha had attained Sotāpanna while Kāliyakkhini who never saw the Buddha before got enlightenment as well by having listened the dialogue dealing with Buddha’s virtues. The main teachings found in Hemavatasutta consist of; 1) six sensual organs, 2) five sensual pleasurable objects, 3) Three Trainings, i.e., morality, concentration and wisdom. In Hemavatasutta, there found the teachings used for insight practice as follows; 1) six inner sensual organs help insight as observing objects for the practitioners to observe six inner organs, i.e., eyes, ears, nose, tongue, body and mind, and six outside organs, i.e., visible objects, sound, smell, taste, and touch, 2) inner five senses which refer to various pleasurable objects including eyes, ears, nose, tongue, tangible body functioning to perceive outside information for example, one without eyes is able to perceive visible objects as well as sensual attachment mentioned, 3) Three Trainings support insight practice by synthesizing Noble Eightfold Path withing one moment of realization, i.e., Sila or morality includes right work, right speech, right livelihood, Samadhi or concentration covering right effort, right mindfulness and right concentration, Panna or wisdom including right view, right perception. The insight meditator must observe feeling as well as manners clearly appearing from 6 sensual doors as they really are, by this way they soon gain best benefits in both of worldly and spirituality, in this life and here after. Three Trainings are in its essence the Noble Path arising within morality, concentration and wisdom ever-reminded by the meditators.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. หอสมุดกลาง

Address: พระนครศรีอยุธยา

Email: library@mcu.ac.th

Name: วิโรจน์ คุ้มครอง

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2564

Modified: 2025-09-25

Issued: 2568-08-18

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สาขาวิชาวิปัสสนาภาวนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	พระชัยยศ จิตฺตสํวโร (เกตุสุวรรณ).pdf	2.6 MB	12	2026-05-26 18:16:01

ใช้เวลา

0.032782 วินาที