รูปแบบการออกแบบภูมิทัศน์ของวัดเพื่อส่งเสริมการปฏิบัติธรรม

Name: พระมหารัตนธร นาถธมฺโม (เทพวรร)

keyword: การออกแบบ

; ภูมิทัศน์ของวัด

; การปฏิบัติธรรม

Abstract: ดุษฎีนิพนธ์เรื่อง “รูปแบบการออกแบบภูมิทัศน์ของวัดเพื่อส่งเสริมการปฏิบัติธรรม”นี้ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) แบบวิจัยภาคสนาม (Field Research) มีวัตถุประสงค์ ดังนี้ 1) เพื่อศึกษาการสร้างวัดในพระพุทธศาสนา 2) เพื่อศึกษาการออกแบบภูมิทัศน์ของวัดเพื่อส่งเสริมการปฏิบัติธรรมในประเทศไทย และ 3) เพื่อนำเสนอรูปแบบการออกแบบภูมิทัศน์ของวัดเพื่อส่งเสริมการปฏิบัติธรรม ประชากรหรือผู้ให้ข้อมูลสำคัญที่ใช้ในการวิจัยโดยการสัมภาษณ์เชิงลึกมี 3 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มที่ 1 พระสงฆ์ที่มีประสบการณ์ด้านภูมิทัศน์ของวัด กลุ่มที่ 2 เจ้าหน้าที่ภาครัฐที่มีประสบการณ์เป็นผู้ประสานงานด้านภูมิทัศน์ของวัด กลุ่มที่ 3 เจ้าหน้าที่ภาครัฐที่เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านภูมิทัศน์ของวัด รวมผู้ให้ข้อมูลสำคัญทั้งสิ้น จำนวน 19 รูป/คน สถิติหรือวิธีการที่ใช้เพื่อการวิเคราะห์ข้อมูลเป็นแบบวิเคราะห์เนื้อหาเชิงพรรณนาอรรถาธิบาย (Descriptive Content Analysis) ผลการวิจัยพบว่า : 1. ในสมัยพุทธกาลมีคำที่ใช้เรียกวัดหลายคำ ได้แก่ “อาราม” “อาวาส” “สังฆาราม” และ “วิหาร” ตามสภาพการใช้งานจริง เป็นสถานที่จำพรรษาและเจริญสมณะธรรมเพื่อการดับทุกข์ของพระภิกษุสงฆ์ การออกแบบภูมิทัศน์ของวัดในสมัยพุทธกาลไม่ชัดเจนนัก พื้นที่ส่วนใหญ่ของวัดเป็นป่า เน้นสถานที่ประทับขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นประธานหลักของวัด ในสมัยสุโขทัย เน้นการสร้างสถูปเป็นประธานของวัด โดยมีลานประทักษิณคั่นกับอาคารอื่นเพื่อใช้เป็นที่ประกอบพิธีกรรมและบำเพ็ญกุศล ในสมัยอยุธยา เน้นการวางผังในเขตพุทธาวาส โดยอุโบสถมีขนาดใหญ่ขึ้นและสร้างใกล้กับวิหาร ในสมัยรัตนโกสินทร์ เน้นความสำคัญของอุโบสถเป็นอันดับแรก วิหารเป็นอันดับสองและเจดีย์เป็นอันดับสาม ในปัจจุบัน วัดได้รับอิทธิพลจากยุโรป ทำให้รูปแบบของวัดปรับเปลี่ยนไปสู่รูปแบบสมัยใหม่ เน้นไปที่การออกแบบทางกายภาพ มากกว่าการใช้งาน 2. การออกแบบภูมิทัศน์ คือ งานที่กระทำกับพื้นที่ภายนอกอาคารที่มีการปรับแต่งพื้นที่ให้มีประโยชน์ใช้สอยอย่างมีประสิทธิภาพ มีความร่มรื่นสวยงามและมีเอกลักษณ์ ส่วนการออกแบบภูมิทัศน์ของวัดในประเทศไทย มีลักษณะที่สำคัญ คือ มุ่งให้มีความสอดคล้องกับธรรมชาติโดยมีสัดส่วนพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นพื้นที่สีเขียว สงบร่มรื่น มีป่าปลูกเป็นปราการธรรมชาติ สอดรับกับพื้นที่ใช้สอย คงความสมถะโดยใช้วัสดุที่ทนทานบำรุงรักษาง่าย แฝงนัยยะทางธรรม โดยการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ตั้งรูปภาพพระสงฆ์ หรือภาพปริศนาธรรม เป็นต้น เพื่อส่งเสริมการปฏิบัติธรรม 3. รูปแบบการออกแบบภูมิทัศน์ของวัดเพื่อส่งเสริมการปฏิบัติธรรม สามารถสรุปเป็น “รูปแบบ 5อา 5ส” คือ ในการออกแบบวัดเพื่อส่งเสริมการปฏิบัติธรรม ควรยึดรูปแบบ 5อา ได้แก่ อา1 = อากาศ ตรงกับหลักอุตุสัปปายะ มีพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นพื้นที่สีเขียวร่มรื่น 65% อา2 = อาวาส ตรงกับหลักอาวาสสัปปายะ เป็นพื้นที่พักอาศัยเพียงพอและเหมาะสมสำหรับผู้ปฏิบัติ 10% อา3 = อาหาร ตรงกับหลักอาหารสัปปายะ เป็นพื้นที่บริการอาหารหรือสวัสดิการ 10% อา4 = อาศรม ตรงกับหลักภัสสสัปปายะ เป็นพื้นที่สำหรับการสนทนาและศึกษาธรรมเป็นสัดส่วน 10% อา5 = อาจารย์ ตรงกับหลักปุคคลสัปปายะ เป็นที่พักของครูบาอาจารย์ที่เป็นผู้นำทางจิตวิญญาณ 5% โดยมีแนวคิด 5 ส เป็นฐานรองรับ คือ ส1 = สมถะ ส2 = สะดวก ส3 = สะอาด ส4 = สว่าง และ ส5 = สงบ ซึ่งสอดคล้องกับหลักโคจรสัปปายะ การอยู่ในพื้นที่เดินทางสะดวกสบาย และหลักอิริยาปถสัปปายะ มีพื้นที่ให้นั่ง ยืน เดิน ส่งเสริมและสนับสนุนการปฏิบัติธรรม ให้ได้ผลดี ช่วยให้สมาธิตั้งมั่น ไม่เสื่อมถอย

Abstract: The Thesis entitled “Landscape design pattern of temples to promote Dhamma practice” has three objectives; the objectives are as follows: 1) to study the construction of temples in Buddhism, 2) to study the landscape design of temples to promote dhamma practice in Thailand, and 3) to present the landscape design of temples to promote dhamma practice. The populations or key informants used in the research by in-depth interviews were divided into 3 groups as follows: Group 1) Monks with experience in temple landscape Group 2) Experienced government officials are coordinators for temple landscapes Group 3) Government officials who are experts in temple landscapes. In a total of 19 key informants were included. Statistics or methods used for data analysis were descriptive content analysis. The finding of research is showed as following below. 1. In the Buddha’s time, there were many words used to refer to temples, namely “Monasteries”, “Abbots”, “Sangharams”, and “Viharas.” According to actual usage conditions, it is a place where monks stay in the Buddhist Lent and practice meditation for the cessation of suffering. The landscape design of the temple in the Buddha’s era is not very much clarification. Most of the temple area is forest, focusing on the residence of Lord Buddha as the main president of the temple. In the Sukhothai period is emphasis on building a stupa as the president of the temple with a courtyard separated by other buildings to be used as a place for ceremonies and making merit. The chapel was larger and built in the temple. In the Rattanakosin period is emphasizing the importance of the chapel and building Viharn in first and pagoda respectively. Today, the temple is influenced by Europe, causing the form of the temple to change to modern styles focus on physical design more than in used.2. Landscape design is work done on the outside of the building that has been adjusted to be useful and efficient. It is shady, beautiful, and unique. The landscape design of temples in Thailand, the important characteristics are aiming to be in harmony with nature, and the proportion of most areas being green, peaceful, shady, also with forests planted as natural fortifications. It is corresponding to the living space. It maintains its simplicity by using durable materials that are easy to maintain. It is hidden moral implications by enshrining the Buddha’s relics and setting a picture of a monk or pictures of religious puzzles, etc., to promote the practice of dhamma. 3. Landscape design patterns of temples to promote of the practice in dhamma can be summarized as “5 A, 5 S”, that is, in designing temples to promote dhamma practice. The 5 Ah model should be adhered to, namely: A1 = Weather is corresponding to the principle of meteorology (suitable climate), most of the area is shady green area, 65%. A2 = Awas Sappaya (a suitable abode) is a residential area, that is sufficient and suitable of practitioners for 10%. A3 = Food, that is corresponded to the sufficient food and a food service area or welfare 10%. A4 = Ashram is corresponding to the principle of suitable speech (Passasappaya). It is a space for discussion and study of the Dhamma proportionally 10%. A5 = Ajarn, which corresponds to the principle of suitable person (Pukkalasappaya). Accommodation of teachers who are spiritual leaders 5%. The foundation is supported by the concept of 5 items of ‘S’ in Thai meaning, namely S1 = Peace, S2 = Convenient, S3 = Clean, S4 = Bright, and S5 = Calm, which are in the line with the suitable resort. The being in a convenient traveling area and the suitable posture, there is space for sitting, standing, walking, promoting, and supporting the practice of dhamma for good results, and a good helping to concentrate concentration without deterioration.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, หอสมุดกลาง

Address: พระนครศรีอยุธยา

Email: library@mcu.ac.th

Name: พระศรีสมโพธิ

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: ศิริโรจน์ นามเสนา

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2565

Modified: 2567-06-28

Issued: 2567-06-28

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: Doctor of Philosophy

Level: Doctorale Degree

Descipline: Buddhist Studies

Grantor: Mahachulalongkornrajavidyalaya University

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	พระมหารัตนธร นาถธมฺโม (เทพวรรณ).pdf	7.8 MB

ใช้เวลา

0.0309 วินาที