การศึกษาจิตในคัมภีร์ธัมมสังคณีตามหลักปรมัตถธรรม

A Study of Consciousness in Dhammasangani according to Principles Paramatthadhamma

Name: ราเชนทร์ พงษ์วิทยานุสรณ์

keyword: จิต

; ธัมมสังคณี

; ปรมัตถธรรม

Abstract: การศึกษาวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์คือ (๑) เพื่อศึกษาจิตที่ปรากฏในคัมภีร์ธัมมสังคณี (๒) เพื่อศึกษาจิตที่ปรากฏในคัมภีร์อรรถกถาชื่ออรรถสาลินี (๓) เพื่อวิเคราะห์จิตในคัมภีร์ธัมมสังคณี และอัฏฐสาลินีตามแนวปรมัตถธรรม การศึกษาวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร ผลการวิจัยพบว่า จิตคือธรรมชาติที่รู้แจ้งอารมณ์ เป็นศาสตร์แห่งนามธรรม เพราะว่าจิตนี้เป็นธรรมชาติที่ดิ้นรน กวัดแกว่ง รักษายาก ห้ามยาก ธรรมชาติของจิตนี้ ย่อมดิ้นรนไปมา เป็นธรรมชาติเที่ยวไปไกล เที่ยวไปดวงเดียว ไม่มีรูปร่าง อาศัยอยู่ในถ้ำคือร่างกาย และจิตนี้เป็นธรรมชาติที่วิจิตรและทำสิ่งอื่นๆ ให้วิจิตรด้วย กล่าวโดยชื่อจิตนี้ มี ๑๐ คือจิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ และมโนวิญญาณธาตุ อนึ่ง คำว่าจิต มโน วิญญาณ ดังนี้เป็นต้นโดยเนื้อความก็อันเดียวกันคือความรู้แจ้ง แต่ว่าโดยชาติเป็น ๓ อย่างคือ เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต ในคัมภีร์ธัมมสังคณี พระพุทธองค์จำแนกจิตตามหลักติกมาติกา ในหมวดจิตตุปปาทกัณฑ์ เรียกว่ากุสลติกะ เป็นต้นคือ กุศล อกุศล อัพยากตะ ติกะที่ ๑ หมวดกุศล คือสภาวธรรมที่เป็นกุศล ที่สัมปยุตตด้วยกุศลธรรม มีอโลภะ อโทส อโมหะ ติกะที่ ๒ หมวดอกุศล คือสภาวธรรมที่เป็นอกุศล เป็นจิตที่ประกอบด้วยอกุศลเจตสิกธรรม คือเจตสิกฝ่ายที่ไม่สวยงาม หรือเจตสิกฝ่ายชั่ว มีโลภะ โทสะ โมหะ เป็นต้น ติกะที่ ๓ อัพยากตะ คือสภาวธรรมที่ไม่ได้กระทำให้แจ้งโดยความเป็นกุศลและอกุศล แสดงโดยความเป็นอัพยากตะที่เป็นวิบากจิต และอัพยากตะที่เป็นกิริยาจิต ในคัมภีร์อัฏฐสาลินี กล่าวลักษณะของจิตเป็นต้นไว้ ๔ ประการ คือ จิตมีการรู้แจ้งอารมณ์ เป็นลักษณะ มีความเป็นหัวหน้าเป็นกิจ มีความเกี่ยวข้องกันสืบต่อกันเป็นปัจจุปัฏฐานคืออาการปรากฏ มีนามและรูป เป็นปทัฎฐานคือเหตุใกล้ จิตตามหลักปรมัตถธรรม มี ๔ ประเภท (๑) กามาวจรจิต (๒) รูปาวจรจิต (๓) อรูปาวจรจิต (๔) โลกุตตรจิต ในจิต ๔ ประเภทเหล่านี้ จำแนกตามหลักปรมัตถธรรม ได้ดังนี้ (๑) อกุศลจิต ๑๒ (๒) อเหตุกจิต ๑๘ (๓) กามาวจรโสภณจิต ๒๔ (๔) รูปาวจรจิต ๑๕ อรูปาวจรจิต ๑๒ และ (๕) โลกุตตรจิต ๘ หรือ ๔๐ รวมเป็นจิต ๘๙ หรือ ๑๒๑ โดยความเป็นกุศล อกุศล วิบากและกิริยา

Abstract: The purposes of this research are: (1) to study of consciousness in Dhammasangani text (2) to study of consciousness in Atthasalini Atthakathã (3) to analyze a consciousness in Dhammasangani according the principles Paramatthadhamma. This study is a documentary research. The Result of research is found as following : This mind is Knowles as a consciousness or thought, a state of consciousness. It’s immateriality science. This mind is the flickering, fickle mind, Difficult to guard, difficult to control as an arrow. By the nature of consciousness, it’s faring afar, solitary, incorporeal, lying in the body. This consciousness is nature of fineness. This mind make fine of our-self and the other thing. By name this mind it’s ‘Citta, Mano, Manus, Hadaya, Pandara, Manayatana, Manindriya, Vinnana, Vinnanakhandha and Manovinnanadhatu’, However but that the ‘Citta, Mano, Vinnana’ etc. an essence of consciousness means to ‘know’ but by rebirth along in worlds ‘skillful, unskillful and the indeterminate’. In Dhammasangani the Buddha analyze the consciousness along in world ‘Kusalatiga’ etc. There are profitable states, unwholesome or unprofitable states and the indeterminate. In Atthasalini Atthakathã present about consciousness : ‘The characteristics locality of consciousness is forming , The mind foreruns of all mental conditions it’s the task, The relation between consciousness and mental it’s responsibility, and all of the mind and matter it’s near causal condition’. The consciousness in the principles of Paramatthadhamma, it presents four points. There are consciousness of the sense-sphere, Form-sphere consciousness, Formless-sphere resultant consciousness and super-mundane consciousness. In these four consciousness, presents the mind as the follows : (1) twelve immoral consciousness (2) eighteen rootless consciousness (3) four twenty Sense-Sphere beautiful consciousness (4) fifteen form-sphere consciousness (5) twelve Formless-sphere resultant consciousness (6) eight or twenty super-mundane consciousness. The total there are eighty-nine or one hundred twenty-one along profitable states, unprofitable states, resultant and functional consciousness.  

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. สำนักหอสมุดและเทคโนโลยีสารสนเทศ

Address: พระนครศรีอยุธยา

Email: library@mcu.ac.th

Name: พระครูพิพิธจารุธรรม

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: ประพัฒน์ ศรีกูลกิจ

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2561

Modified: 2562-05-17

Issued: 2562-05-17

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สาขาวิชาพระพุทธศาสนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	62MCU620202018.pdf	2.5 MB	11	2025-09-26 13:37:40

ใช้เวลา

0.033777 วินาที