ศึกษาธาตุ 5 กับการเจริญวิปัสสนาภาวนาในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท

A Study of the Five Elements and Insight Meditation Practice in Theravāda Buddhist Scriptures

Name: พระโกษา อินฺทปญฺโญ (นิติศร)

keyword: พุทธศาสนาเถรวาท

; วิปัสสนาภาวนา

; ธาตุ

Abstract: วิทยานิพนธ์นี้ มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ เพื่อศึกษาธาตุ ๕ ในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท เพื่อศึกษาหลักการเจริญวิปัสสนาภาวนาในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท และเพื่อศึกษาธาตุ ๕ กับการเจริญวิปัสสนาภาวนาในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท โดยศึกษาข้อมูลจากคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาทและเอกสารอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง รวบรวม สรุป วิเคราะห์ เรียบเรียงบรรยายเชิงพรรณนา ตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญ จากการศึกษาพบว่า ธาตุ ในทางพระพุทธศาสนา คือ สภาวะที่ทรงลักษณะเฉพาะ หรือสิ่งที่เป็นมูลเดิมของตนเองไว้ เช่น ธาตุดิน เป็นรูปธาตุซึ่งมีความแข็งเป็นลักษณะ มีการรองรับรูปทั้งหลายเป็นกิจ มีการรับไว้ซึ่งรูปธาตุทั้งปวงเป็นผล มีมหาภูตรูป และวิสยรูปที่เหลือเป็นเหตุใกล้ ล้วนเป็นเช่นนั้นเองตามเหตุปัจจัยเดิมของธรรมชาติ ธาตุ ๕ มีองค์ประกอบ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ และ อากาสธาตุ การปฏิบัติวิปัสสนาต้องมีธาตุประกอบ เป็นอารมณ์ของวิปัสสนา จึงจะทำให้เกิดความสมบูรณ์แห่งการ-พิจารณาวิปัสสนาญาณได้สำเร็จ ดังนั้นความเข้าใจในการเจริญธาตุจึงมีความสำคัญยิ่งในการเจริญ-วิปัสสนาภาวนา การเจริญวิปัสสนาภาวนา มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นหลักธรรมสำคัญ มีองค์ประกอบสำคัญ คือ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำหนดรู้รูปนามตามสติปัฏฐานด้วยการระลึกไปตามฐานที่ตั้งทั้ง ๔ คือ กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน และธัมมานุปัสสนา-สติปัฏฐาน อย่างต่อเนื่อง มีอาตาปี สัมปชาโน สติมา เป็นองค์คุณที่จะทำให้เห็นสภาวธรรมทั้งหลายที่ปรากฏตามความเป็นจริง ทำให้ผู้เจริญวิปัสสนาภาวนาเกิดปัญญาหยั่งเห็นรูปนาม พระไตรลักษณ์ และอริยสัจ ๔ อย่างแท้จริง ด้วยการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ทำให้มีสติรู้เท่าทันสิ่งที่เกิดขึ้นตามความเป็นจริง วิปัสสนายานิกที่เริ่มเจริญวิปัสสนาเป็นลำดับแรก โดยมิได้เจริญสมถภาวนาก่อนนั้นควรกำหนดรู้รูปนามมีธาตุ เป็นต้นก่อน แล้วอบรมให้เกิดวิปัสสนาขณิกสมาธิ ซึ่งมีอำนาจกำจัดนิวรณ์ได้ และเมื่อขณิกสมาธิมีกำลังกล้าแข็งขึ้น ก็จะเกิดวิปัสสนาปัญญาที่รู้เห็นรูปนามชัดเจนโดยปราศจากสมมุติบัญญัติใด ๆ คือ นามรูปปริจเฉทญาณ เป็นต้น จึงควรกำหนดรู้อารมณ์ที่เห็นทันที เพราะเป็นสิ่งที่สำคัญมากที่จะต้องใส่ใจกับอารมณ์ที่ปรากฏต่อหน้าให้ทันปัจจุบันขณะ หากสามารถตั้งสติกำหนดรู้ในทุกขณะ และหยั่งเห็นว่าธาตุทั้งหลายไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่ใช่ตัวตน ความผูกพันก็จะไม่เกิดขึ้น และจะสามารถดำเนินไปในวิปัสสนามรรคที่ถูกต้อง อันจะนำไปสู่การพัฒนาของญาณทัสสนะ และความรู้แจ้งในโอกาสต่อไป

Abstract: This thesis had three objectives; to study the five elements appearing in Tharavāda Buddhist Scriptures, to study the principles of Vipassanā-Bhāvanā Practice appearing in Theravāda Buddhist Scriptures and to study of the five elements and Insight Meditation Practice in Theravāda Buddhist scriptures. Clarified data are taken from the Theravada Buddhist scriptures and other related documents, then composed, summarized, analyzed, explained in details, corrected and verified by Buddhist scholars. From the study it found that; The element (Dhātu) by Buddhism means the specific characterized situation or to maintain the individual legacy such as the earth-element (Paṭhavī-Dhātu) has nature of solidness as it basis, with the support all of Forms (Rūpa) are the duties, has been the theme of all elements are the results. The rest of primary elements (Mahābhūtarūpa) and sense-objects (Visayarūpa) are the nearest causes, base on factors as their own original nature. The consisting of five elements are the earth element (Paṭhavī-Dhātu), the water-element (Āpo-Dhātu), the fire-elements (Tejo-Dhātu), and the air element (Vāyo- Dhātu). The Vipassanā-Bhāvanā Practice requires the elements to be the mental phenomenon, which help perfection of wisdom (Vipassanā-ñāṇa) considered successful. Therefore to understanding the elements which effect to Insight Meditation Practice are very importance. The development of Vipassanā-Bhāvanā is of four Satipaṭṭhānas as the important doctrinal principles which are co-operative organs which are the effort, Sampajañña and Sati which fixes the mind to know the matters and the mind by recollecting according to the four bases:- Kāyānupassanā Satipaṭṭhāna, Vedanānupassanā Satipaṭṭhāna, Cittānupassanā Satipaṭṭhāna, and Dhammānupassanā Satipaṭṭhāna continually with Ātāpī, Sampajāno and Satimā as the qualitative organs causes one to see the Doctrinal State appearing according to the fact which cause the Vipassanā Meditators to have the wisdom realizing the Form and the Norm, the three characteristics and the Four Nobble Truths by considering and realizing the state of Aniccaṁ, Dhukkhaṁ and Anattā. Such to bring a conscious truthfully that knowing by Sati. The Suddhavipassanāyānika should knowing matters and the mind by the elements as before. Then trainning for the momentary concentration (Khaṇikasamādhi) which has the power to eliminate a hindrance. After strengthen of the momentary concentration then the intellectual introspection which obvious of Nama and Rupa without any provisions will happen (Nāmarūpa-parriccheda-ñāṇa). It is very important to pay attention by knowing the temparaments at the present moment on sight coming. If the meditators focus at any moment and reallize that characteristic of the elements are impermanence, state of suffering and soullessness. The attachment will not occurred and it can be carried into the right way of Magga that required. This will lead to the development of the vision of truth (Ñāṇadassana) including Enlightenment in the next opportunity.

Mahachulalongkornrajavidyalaya University. Center Library

Address: AYUTTHAYA

Email: library@mcu.ac.th

Name: พระราชสิทธิมุนี วิ. (บุญชิต ญาณสํวโร)

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: ชิณญ์ ทรงอมรสิริ

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2558

Modified: 2561-07-19

Issued: 2561-07-19

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	MCU580208050.pdf	3.32 MB	34	2026-05-26 18:16:01

ใช้เวลา

0.037578 วินาที