ช้าง คน ป่า แนวทางการอยู่ร่วมกันอย่างยั่งยืน : กรณีศึกษาชุมชนติดแนวเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดงใหญ่ จังหวัดบุรีรัมย์

Guidelines for Sustainable Coexistence of Elephants, Human Beings, and Forest : a Case Study of Communities Bordered Dong Yai Wildlife Sanctuary, Buriram Province

Name: จีรนา ณรงค์

keyword: วิทยานิพนธ์ มหาวิทยาลัยราชภัฎบุรีรัมย์

Abstract: โครงการวิจัยเรื่อง ช้าง คน ป่า แนวทางในการอยู่ร่วมกันอย่างยั่งยื่น : กรณีศึกษาชุมชนติดแนวเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดงใหญ่ จังหวัดบุรีรัมย์ เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม(PAR : Participatory Action Reserch) เพื่อศึกษาระบบความสัมพันธ์ระหว่าง ช้าง คน ป่า ในการอยู่ร่วมกันในอดีตและปัจจุบัน ศึกษาสถานการณ์ของปัญหาและสาเหตุที่ช้างป่าออกมาหากินราษฎรและศึกษาแนวทางการอยู่ร่วมกันอย่างยั่งยืน ระหว่าง คน ป่า โดยเลือกพื้นที่ในการวิเคราะห์ 1 หมู่บ้านคือ บ้านหนองบอน ตำบลลำนางรอง อำเภอโนนดินแดง จังหวัดบุรีรัมย์ และมีตัวแทนเครือข่ายหมู่บ้านจำนวน 14 หมู่บ้านที่ประสบปัญหาช้างป่าออกมากินอาหารพืชไร่ของราษฎรเข้าร่วมในการกระบวนการวิจัย กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการศึกษาคือ ผู้นำประชาชนที่เป็นตัวแทนครัวเรือน ตัวแทนองค์กรกลุ่มอนุรักษ์น้ำ ตัวแทนจากหน่อยงานต่างๆ ทั้งภาครัฐและเอกขน สถิติที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูล ใช้ค่าเฉลี่ยและค่าร้อยละผลการวิจัยพบว่า แบบความสัมพันธ์ระหว่าง ช้าง คน ป่า ในอดีตและปัจจุบันเป็นแบบความสัมพันธ์ทั้งเชิงบวกและเชิงลบ ซึ่งแบ่งความสัมพันธ์สามารถแบ่งได้เป็น 3 คู่ คือ คู่ที่ 1) แบบความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับคนในอดีตและปัจจุบัน 2) แบบความสัมพันธ์ระหว่างคนกับป่าในอดีตและปัจจุบัน และคู่ที่ 3) แบบความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับป่าในอดีตและปัจจุบัน แบบความสัมพันธ์ที่สำคัญที่สุด ได้แก่แบบความสัมพันธ์คู่ที่ 1)แบบความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับคนในอดีตและปัจจุบัน พบว่า มีความสัมพันธ์ทั้งเชิงบวกและลบ ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับป่าในอดีตเชิงบวกได้แก่ 1. การใช้ประโยชน์จากช้างในการชักลากไม้ออกจากป่าเพื่อการค้าขาย 2. ด้านพิธีกรรมในการคล้องช้าง 3. การใช้ช้างในพิธีกรรมต่างๆ ที่มีความสำคัญทางศาสนา เช่น พิธีกรรมในการบวชนาค ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับช้างในอดีตเชิงลบ ได้แก่ การบังคับใช้ช้างและการทารุณกรรมช้างเพื่อให้ช้างเชื่อฟัง ให้ทำงานเพื่อตอบสนองความต้องการของเจ้าของช้าง แบบความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับคนในปัจจุบัน เชิงบวก ได้แก่ ความสัมพันธ์ทางด้านความรู้สึกที่คนมีต่อช้าง พบว่าคนในพื้นที่ป่าดงใหญ่มีความรู้สึกที่ดีต่อช้าง เพราะถือว่าช้างเป็นสัตว์คู่บารมีของพระมหากษัตริย์ คนจึงพยายามหลีกเลี่ยงและไม่ทำร้านช้าง เนื่องจากช้างถูกแย่งพื้นที่ทั้งที่อาศัยและที่หากิน กิจกรรมการใช้ประโยชน์ของคนในพื้นที่ป่าที่ไม่ยั่งยืน ทำให้พื้นที่ป่าลดลง เกิดผลกระทบ 2 ลักษณะ คือ คนได้รับผลกระทบจากช้าง และช้างได้รับผลกระทบจากคน คนได้รับผลกระทบจากช้าง เช่น ช้างออกมาหากินพืชสวนพืชไร่ของราษฎรจำนวน 15 หมู่บ้านบริเวณเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดงใหญ่ ช้างทำลายบ้านเรือนราษฎรทำร้ายคน เป็นต้น ส่วนช้างได้รับผลกระทบจากคน เช่น ช้างถูกยิงได้รับบาดเจ็บและล้ม ช้างไม่มีความปลดภัยในพื้นที่ป่า เนื่องจากน้ำในพื้นที่ป่าเจือปนสารพิษ ช้างเดินตกหลุมขนาดใหญ่ที่บริษัทเอกชนขุดไว้เพื่อไว้เพื่อกักเก็บน้ำหล่อเลี้ยงพืชเศรษฐกิจ ช้างล้มเพราะกินอาหารพืชสวนพืชไร่ที่เจือปนสารพิษ เป็นต้น สถานการณ์ปัญหาในพื้นที่ คือ การบุกรุกที่ดินทำกินของคนในและนอกพื้นที่เพื่อที่อยู่อาศัยขยายที่ดินทำกินเข้าสู่เขตป่า การสัมปทานป่า การเช่าพื้นที่สงวนเพื่อปลูกพืชเชิงพาณิชย์ เช่นยูคาลิปตัส ยางพารา การปลูกพืชเศรษฐกิจของเกษตรกรที่ต้องใช้ที่ดินบริเวณกว้าง เช่น ข้าว ข้าวโพด ยางพารา มันสำปาหลัง อ้อย การสร้างถนนเข้าสู่เขตป่าเพื่อลำเลียงไม้ออกจากป่าเป็นเหตุให้ช้างป่าออกมาหากินอาหารนอกป่า เพราะถูกแย่งพื้นที่ อาหารตามธรรมชาติของช้างลดลง เกิดสารพิษตกค้างในดินและน้ำตามธรรมชาติ การขุดหลุมขนาดกว้างเพื่อเก็บกักน้ำหล่อเลี้ยงพืชเศรษฐกิจ ทำให้ช้างตกลงไปได้รับบาดเจ็บ บางตัวถูกไฟฟ้าช๊อต บางตัวต้องล้มเพราะกินอาหารพืชไร่ ที่เจือปนสารพิษ สถานการณ์ปัญหาดังกล่าวเป็นผลให้คนได้รับอันตรายจากช้างป่า คือได้รับบาดเจ็บและเสียชีวิตจากการที่ช้างทำร้าย และ ได้รับความเสียหายจากช้างกินอาหารพืชไร่ของราษฎรที่อยู่บริเวณแนวเขตรักษาพันธ์สัตว์ป่าดงใหญ่ สาเหตุของปัญหาที่เกิดขึ้น คือเกิดจากความอยากจน การขาดแคลนที่ดินทำกินของราษฎรความด้วยโอกาส และสิทธิอันเพิงมีในสังคม ประกอบกับนโยบายของรัฐบาลที่เปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าไปอยู่ในพื้นที่ป่าเพื่อช่วยเหลือหน่วยงานราชการในการปราบปรามผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์ ระบบกฎหมายในการจัดการทรัพยากรแบบรวมศูนย์อำนาจ และตอบสนองต่อนโยบายของรัฐในการพัฒนาประเทศที่มุ่งพัฒนาเศรษฐกิจและอุตสาหกรรม ตามแนวคิดของสังคมตะวันตก ละเลยมิติทางสังคมด้านอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเป็นผลให้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมถูกทำลาย แนวทางการอยู่ร่วมกันอย่างยั่งยืนระหว่าง ช้าง คน ป่า คือ การสร้างระบบแนวคิดใหม่ให้คนในพื้นที่เข้าใจสภาพปัญหาที่แท้จริงในทุกๆ ด้าน ไม่ว่าจะเป็นปัญหาการบุกรุกพื้นที่ป่า ปัญหาความขัดแย้งในการจัดการทรัพยากรในพื้นที่ ให้คนเข้าถึงสภาพปัญหาช้างที่ออกมาหากินอาหารพืชไร่ของราษฎร เมื่อคนมีระบบแนวคิดที่ดี เข้าใจ เข้าถึงสภาพปัญหา จะสามารถกำหนดแนวทางการพัฒนาที่ยั่งยืนได้ด้วยตนเอง การแก้ไขปัญหาช้างป่าที่ผ่านมาของคนในพื้นที่เป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าและแก้ไข้ปัญหาที่ปลายเหตุ เช่น การตระโกนไล่ การยิงปืนขู่ ซึ่งคล้ายคลึงกับการแก้ไขปัญหาในพื้นที่อื่นๆ และสถานการณ์ปัญหาจะไม่หยุดนิ่ง จะมีปัจจัยอื่นเข้ามาแทรกซ้อนตลอดเวลา ทำให้การแก้ไขปัญหาช้างป่าต้องเปลี่ยนไปตามสถานการณ์ในแต่ละพื้นที่ ข้อเสนอแนะที่ได้จากผลงานวิจัย การแก้ไขปัญหาช้างป่าที่ออกมาหากินอาหารพืชไร่ของราษฎร จำเป็นต้องได้รับการแก้ไขปัญหาร่วมกันระหว่างชาวบ้านผู้ที่ได้รับผลกระทบจากช้าง เจ้าหน้าที่ของรัฐและเอกชน องค์กรต่างๆ ทางสังคมที่เกี่ยวข้อง และมีระบบฐานข้อมูลที่ชัดเจน ข้อเสนอแนะสำหรับองค์กรชาวบ้าน ควรมีการประชุมวางแผนการจัดการทรัพยากรป่าและช้างป่าอย่างมีขั้นตอนและมีประสิทธิภาพร่วมกับองค์กรต่างๆ ทางสังคม เพื่อแสวงหาความร่วมมือ เสริมสร้างศักยภาพและความเข้มแข็งของคนขององค์กร ทั้งในระดับหมู่บ้านและเครือข่ายส่งเสริมกิจกรรมการท่องเที่ยวเชิงระบบนิเวศ กิจกรรมการประชาสัมพันธ์ด้านการอนุรักษ์ป่า ช้างป่า ควบคู่กับวัฒนธรรมชุมชนและภูมิปัญญาในท้องถิ่น ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายรัฐบาลควรทบทวนนโยบายด้านการบริหารจัดการทรัพยากร เปิดโอกาสให้ประชาชนเข้ามามีบทบาทและมีส่วนร่วมในการวางแผนทรัพยากรที่อยู่บนพื้นฐานของความเป็นจริงทางสังคม เคารพสิทธิชุมชนที่มีอยู่เดิม เพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน

มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์. ศูนย์วิทยบริการ.

Address: บุรีรัมย์

Name: จรัส สว่างทัพ

Role: ประธานกรรมการ

Name: พัชรินทร์ ศิริอำพันกุล

Role: กรรมการ

Name: สาธิต ผลเจริญ

Role: กรรมการ

Created: 2553

Modified: 2560-09-26

Issued: 2558-08-20

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: การวิจัยและพัฒนาท้องถิ่น

Grantor: มหาวิทยาลัยราชภัฎบุรีรัมย์

©copyrights มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	abstract.pdf	901.44 KB	53	2026-05-26 18:16:01
2	acknowledgement.pdf	251.18 KB	37	2026-05-26 18:16:01
3	appendix.pdf	3.72 MB	42	2026-05-26 18:16:01
4	bibliography.pdf	756 KB	35	2026-05-26 18:16:01
5	biodata.pdf	98.78 KB	31	2026-05-26 18:16:01
6	chapter 1.pdf	964.94 KB	59	2026-05-26 18:16:01
7	chapter 2-1.pdf	4.13 MB	59	2026-05-26 18:16:01
8	chapter 2-2.pdf	4.22 MB	46	2026-05-26 18:16:01
9	chapter 3.pdf	4.05 MB	40	2026-05-26 18:16:01
10	chapter 4-1.pdf	4.01 MB	39	2026-05-26 18:16:01
11	chapter 4-2.pdf	3.74 MB	44	2026-05-26 18:16:01
12	chapter 5-1.pdf	4.29 MB	37	2026-05-26 18:16:01
13	chapter 5-2.pdf	4.16 MB	36	2026-05-26 18:16:01
14	chapter 5-3.pdf	4.26 MB	38	2026-05-26 18:16:01
15	chapter 5-4.pdf	3.52 MB	41	2026-05-26 18:16:01
16	content.pdf	590.32 KB	34	2026-05-26 18:16:01
17	titlepage.pdf	106.55 KB	29	2026-05-26 18:16:01

ใช้เวลา

0.103072 วินาที