ศึกษาปัญญาเจตสิกกับการพัฒนาสัมปชัญญะในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา

Name: พยุง พุ่มพวง

keyword: ปัญญาเจตสิก

; สัมปชัญญะ

; การปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา

Abstract: การศึกษาเรื่อง “ศึกษาปัญญาเจตสิกกับการพัฒนาสัมปชัญญะในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา” มีวัตถุประสงค์ 3 ประการคือ เพื่อศึกษาหลักปัญญาและปัญญาเจตสิกธรรมในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท เพื่อศึกษาหลักสัมปชัญญะที่มาในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างปัญญาเจตสิกกับการพัฒนาสัมปชัญญะในการเจริญวิปัสสนาภาวนา โดยวิธีการเก็บข้อมูลจากคัมภีร์ พระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา วิสุทธิมรรค ปกรณ์ และตำรา ที่เกี่ยวข้อง : เรียบเรียงบรรยาย และตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญ ผลการวิจัยพบว่า ปัญญาเจตสิกธรรม คือ ธรรมชาติที่รู้สภาวธรรมตามความเป็นจริงเมื่อว่าโดย ลักขณา ทิจตุกกะ คือ มีการรู้แจ้งซึ่งสภาวธรรม เป็นลักษณะ, มีการกำจัดความมืด (อโมหะ) เป็นกิจ, มีความไม่หลง (ติดอยู่) เป็นผล, มีสมาธิ เป็นเหตุใกล้ ปัญญามีประโยชน์ต่อการการบรรลุธรรมปัญญาทางพระพุทธศาสนาเป็นปัญญาขั้นสูงสุด คือ ปัญญาระดับภาวนามยปัญญา เป็นปัญญาที่เข้าไปรู้ทุกข์หรือการกำหนดรู้ทุกข์ การไม่รู้ทุกข์จัดเป็นอวิชชา เพราะอวิชชา คือ ความไม่รู้ธรรมตามความเป็นจริง และทุกข์ตามพุทธประสงค์ ได้แก่ ทุกขสัจหรือทุกขอริยสัจ การกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย ทำนิโรธให้แจ้ง ทำมรรคให้เกิดขึ้น และบรรลุอริยสัจแจ้งพระนิพพานในที่สุด สัมปชัญญะตรงกับภาษาบาลีว่า “สมฺปชาโน” คือ ความรู้สึกตัว เป็นความรู้สึกตัวขณะกำหนดรู้ชัดซึ่งอารมณ์รูปธรรมและนามธรรมที่เป็นปัจจุบัน ได้แก่ สัมปชัญญะ 4 คือ 1. สาตถกสัมปชัญญะ การกำหนดรู้ชัดซึ่งอารมณ์ที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ 2. สัปปายสัมปชัญญะ การกำหนดรู้ชัดซึ่งอารมณ์ที่เป็นสัปปายะ, 3. โคจรสัมปชัญญะ การกำหนดรู้ชัดซึ่งอารมณ์กรรมฐาน, 4. อสัมโมหะสัมปชัญญะ การกำหนดรู้ชัดซึ่งอารมณ์ทุกขณะโดยไม่หลงสัมปชัญญะมีความสำคัญมากต่อการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา เพราะความรู้สึกตัวของผู้ปฏิบัติมีมากยิ่งขึ้นเท่าไร ก็สามารถรับอารมณ์ปัจจุบันมากขึ้นเท่านั้น และประโยชน์ของปัจจุบันอารมณ์ ได้แก่ การทำลายอภิชฌาและโทมนัส การเจริญสติปัฏฐานนั้น จุดประสงค์อันสำคัญเพื่อทำลายอภิชาและโทมนัส ความสัมพันธ์ระหว่างปัญญาเจตสิกกับการพัฒนาสัมปชัญญะในการเจริญวิปัสสนาภาวนานั้น อาตาปี สัมปชาโน สติมา หรือ ความเพียร สัมปชัญญะ สติ ทำหน้าที่พิจารณาอารมณ์กรรมฐาน คือ กาย เวทนา จิต ธรรม (รูป-นาม) สัมปชาโน หรือสัมปชัญญะ มีองค์ธรรม ได้แก่ ปัญญาเจตสิก หรือ เป็นปัญญาที่ในสัมปชัญญะ 4, ทำหน้าที่เป็นปัญญา ธรรมทั้งสามเมื่อสรุปลงแล้วคือ ศีล สมาธิ ปัญญา จะเห็นได้ว่าสัมปชัญญะและปัญญาเจตสิกเป็นธรรมอันเดียวกัน ด้วยอำนาจปัจจัยแล้วสัมปชัญญะก็ คือ ปัญญาเจตสิกแต่ยังมีกำลังอ่อนอยู่ เมื่อพัฒนาหรือมีกำลังแก่กล้าแล้ว จึงพัฒนามาเป็นปัญญา ดังนั้นสรุปได้ว่า สัมปชัญญะ เป็นชื่อของปัญญา คือ ความรู้สึกตัวที่เกิดขึ้นจากการกำหนดรู้รูปนามที่กำลังปรากฏอยู่เฉพาะหน้าเป็นอารมณ์ (อารมณ์ปัจจุบัน) ส่วนปัญญา คือ ธรรมชาติที่เห็นแจ้งตามสภาวธรรมตามความเป็นจริง ธรรมทั้งสองทำกิจหน้าที่เดียวกันคือ คือ รู้ปัจจุบัน, รู้รูปนาม, รู้พระไตรลักษณ์ รู้มรรค ผล นิพพาน

Abstract: This thesis has three purposes. The first purpose is to study Wisdom principles and Wisdom of Mental Object from Theravada Buddhist Scriptures. The second purpose is to study Sampajañña principles from Theravada Buddhist Scriptures. And the last is to study the connection between Paññãcetasika and the Development of Clear Comprehension in The Insight Meditation. The thesis is completed by collecting information from Theravada Buddhist Scriptures which are the Three Baskets, the Commentaries, the Sub-Commentaries and the other related Scriptures by composing the data and checking the right essences by the specialists. From the study, it is found that Wisdom of Mental Object (Paññãcetasika) is the nature of realization (Lakkanatitukaka), understand principle of nature thoroughly, get rid of the darkness (Amoha) completely, being without obsession and being complete with concentration. Concentration causes the occurrence of wisdom which is used to attain enlightenment. Wisdom in Buddhist is the highest wisdom named Bhavanamayapanna, used for mindfulness as regards the sorrow. Not knowing sorrow is Avijja, ignorance and lack of knowledge of nature’s principle. The meaning of Sorrow following Buddha’s word is Dukkha Ariyasacca, the noble truth of suffering. The result of mindfulness sorrow is abandoning Samudaya (the cause of suffering), achieve Nirodha (the cessation or extinction of suffering), occur of Magga (the noble path), reach Ariyasaccani (the four noble truths) and accomplish enlightenment eventually. Sampajañña in pali means clear consciousness, awareness while mindfulness as regards the material object and mental object in present. The Four Sampajañña is composed of Sattok- Sampajañña (mindfulness as regards the practical feeling and unpractical feeling), Suppai- Sampajañña (mindfulness as regards the suppaya feeling), Kojohn-Sampajañña (mindfulness as regards the meditation feeling) and Asummoha-Sampajañña (mindfulness as regards the every feeling at all time). Sampajañña is crucial in practice meditation. The more awareness the person has, the more mindfulness of the present moment that person can achieve. The benefit of mindfulness on present is the ability to destroy Abhijjha and Domanassa. The practice of Satipatthana, composed of Atapi, Sampachano, Satima or Persistance, Sampajañña, Sati, performs the mindfulness as regards the body, feeling, thoughts and mind-objects. Sampajañña, composed of Panyajatasik, panya in four Sampajañña, performs as wisdom. The significances of dharma as mention above are Sila, Samadhi and Panna. Sampajañña and Panna Jatasik is almost the same. The difference is Sampajañña is weaker than Panna Jatasik. In conclusion, Sampajañña is Panna, the awareness that happen from mindfulness as regards the material object and mental object at the present moment called. Panna is nature of realizing the truth. Both dharma achieve the same task which are comprehend present, mindfulness as regards the material and mental objects, become conscious in Tilakkhana and Magga, reach Ariyasaccani and accomplish enlighten-ment.

Mahachulalongkornrajavidyalaya University

Address: BANGKOK

Email: library@mcu.ac.th

Name: พระมหาสุรชัย วราสโภ

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: จำรูญ ธรรมดา

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: เวทย์ บรรณกรกุล

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Modified: 2568-10-06

Created: 2554

Issued: 2556-08-25

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สาขาวิชาวิปัสสนาภาวนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	พยุง พุ่มพวง.pdf	1.57 MB

ใช้เวลา

0.029719 วินาที