ศึกษาอาการวิปลาสที่เกิดขึ้นในการปฏิบัติกรรมฐาน

The Study of Vipallâsa (Perversion) Arising During the Practice of Kammaööhâna

Name: นางสาวภาวนีย์ บุญวรรณ

keyword: ปฏิบัติกรรมฐาน

; วิปลาส

Abstract: วิทยานิพนธ์เรื่องนี้มีจุดมุ่งหมาย เพื่อศึกษาวิปลาสในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาทและข้อมูลที่เกี่ยวข้อง รวมถึงอาการวิปลาสที่เกิดขึ้นในการปฏิบัติกรรมฐานในวิถีตะวันตก และประสบการณ์ด้านจิตใจของกรณีศึกษาผู้เกิดอาการวิปลาสในการปฏิบัติกรรมฐาน ผลการวิจัยพบว่า วิปลาส หมายถึง ความสำคัญผิดและการยึดถือโดยความคลาดเคลื่อน ผิดเพี้ยนไปจากความจริง ใน พระไตรปิฎกมีการกล่าวถึงวิปลาสโดยเฉพาะอยู่เพียง ๒ สูตร คือ วิปัลลาสสูตร และ วิปัลลาสกถา มีเนื้อหาเกี่ยวกับ วิปลาส ซึ่งเป็นอกุศลธรรม และ นวิปลาส ซึ่งเป็นกุศลธรรม วิปลาสมีอยู่ ๓ ประเภท คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส และทิฏฐิวิปลาส ในวัตถุ ๔ ประการ ได้แก่ ไม่เที่ยงว่าเที่ยง (อนิจฺเจ นิจฺจํ) ทุกข์ว่าสุข (ทุกฺเข สุขํ) ไม่ใช่อัตตาว่าอัตตา (อนตฺตนิ อตฺตา) ไม่งามว่างาม (อสุเภ สุภํ) รวมกันเป็นวิปลาส ๑๒ ประการด้วยกัน ปุถุชนทุกคนมีความวิปลาสครบถ้วน พระโสดาบัน พระสกิทาคามี พระอนาคามี ละวิปลาสได้บางส่วน ส่วนพระอรหันต์ละวิปลาสได้หมด วิปลาสมีบทบาทและโทษที่ไม่สามารถทำให้ทุกข์สิ้นไป และยังเพิ่มความทุกข์มากขึ้น สาเหตุของวิปลาสมาจากกิเลส และวงจรของ อวิชชา ตัณหา อุปาทาน หมุนเวียนกันอย่าง ไม่จบสิ้น หลักการการละวิปลาสต้องตัดวงจรของกิเลสตั้งแต่ผัสสะ (การรับรู้) เมื่อมีการรับรู้แล้วต้องกำหนดเวทนา เพื่อไม่ให้เกิดตัณหา วิธีการการละวิปลาสมีหลายวิธีที่ปรากฏในคัมภีร์พระพุทธศาสนา เช่น วิธีการเจริญสติปัฏฐาน เป็นต้น วิปลาสในสังคมไทยทั่วไป หมายถึง ความคลาดเคลื่อนไปจากธรรมดาสามัญ ถ้าใช้กับคน ก็หมายถึง ผิดปกติไปจากปุถุชน คือ คนมีพฤติกรรมทางกายวาจาใจ (ความคิด) แปรปรวนผิดเพี้ยน เรียกกันว่า บ้า หรือ วิกลจริต อธิบายได้ว่าเป็นวิปลาสในระดับสมมติสัจจะ คือ คลาดเคลื่อนจากความจริงระดับสมมติ ส่วนวิปลาสตามความหมายเดิมในคัมภีร์พระพุทธศาสนา เป็นวิปลาสระดับปรมัตถ์ คือ คลาดเคลื่อนจากความจริงระดับปรมัตถ์ มีความหมายลึกซึ้งและเป็นรากฐานของวิปลาสระดับสมมติสัจจะ พระไตรปิฎกไม่ได้ระบุชัดเจนถึงอาการวิปลาสในการปฏิบัติกรรมฐาน มีเพียงเรื่องพระภิกษุที่สำคัญผิดว่าตนบรรลุธรรมโดยไม่เจตนา ส่วนในอรรถกถา ระบุถึงวิปัสสนูปกิเลสที่ขวางกั้นการเจริญวิปัสสนา เป็นอุปสรรคในการบรรลุธรรม ส่วนครูอาจารย์ผู้สอนกรรมฐานส่วนใหญ่เห็นว่า วิปลาสที่เกิดขึ้นในการปฏิบัติกรรมฐาน เพราะผู้ปฏิบัติมีสติไม่เท่าทันสภาวธรรม (นิมิต) ที่ตนประสบและหลงเพลิดเพลิน เกิดความเข้าใจผิด เชื่อถือนิมิต คล้อยตามนิมิตที่พบเห็น ทำให้มีพฤติกรรมผิดเพี้ยน แก้ไขได้ด้วยการมีสติรู้เท่าทัน และพิจารณาหลักไตรลักษณ์ เพื่อไม่หลงยึดติด ในวิถีตะวันตก ซึ่งรับรูปแบบการปฏิบัติของศาสนาทางตะวันออก ชาวตะวันตกเห็นว่านิมิตที่ผู้ปฏิบัติกรรมฐานประสบในการปฏิบัติเป็นอาการของโรคทางจิต ขณะที่ชาวตะวันออกเห็นว่านิมิตเป็นเรื่องธรรมดาที่เกิดขึ้นได้ในการปฏิบัติกรรมฐาน แต่การยึดถือนิมิตจะทำให้มีอาการวิปลาส ชาวตะวันตกเองมีแนวโน้มเกิดอาการวิปลาสในการปฏิบัติกรรมฐานมากกว่าชาวตะวันออก อันมีปัจจัยเสริมมาจากลักษณะเฉพาะในวิถีตะวันตกเองที่แตกต่างจากวิถีตะวันออก ตามหลัก จิตเวชศาสตร์สากลเห็นว่าอาการวิปลาสที่เกิดขึ้นในการปฏิบัติกรรมฐานนั้น เข้าข่ายอาการโรคจิตเฉียบพลันหรือโรคจิตระยะสั้น โรคไบโพลาร์ โรคคล้ายโรคจิตเภท และโรคจิตเภท ขึ้นอยู่กับระยะเวลาและความรุนแรงของอาการ และเมื่อมีอาการวิปลาสเกิดขึ้นในการปฏิบัติกรรมฐาน ซึ่งทางตะวันตกเรียกว่าเหตุฉุกเฉินทางจิตวิญญาณ ชาวตะวันตกมีรูปแบบการจัดการอย่างเป็นระบบรูปธรรมให้ปฏิบัติตามขั้นตอนและเกี่ยวข้องกับหน่วยงานของรัฐด้วย กรณีศึกษาผู้มีอาการวิปลาสที่เกิดขึ้นในการปฏิบัติกรรมฐาน ๖ ราย ให้ข้อมูลไปทางเดียวกันว่า ต่างเป็นผู้ปฏิบัติกรรมฐานที่ขยันอย่างเคร่งครัดจนเคร่งเครียด ซึ่งเป็นปัจจัยเสริมอันนำไปสู่สาเหตุหลัก คือการหลงยึดติดสภาวธรรมที่เกิดขึ้นอย่างไม่เท่าทัน ด้วยความไม่เข้าใจและเชื่อถือ จนมีพฤติกรรมคล้อยตามสภาวธรรม จนมีอาการผิดเพี้ยนไป แต่ที่กลับมารู้ตัวได้เพราะเมื่อเกิดสิ่งที่ไม่เป็นไปตามนิมิต ทำให้ได้หยุดคิดพิจารณาไตร่ตรองและได้ใคร่ครวญในคำตักเตือน พร่ำสอนของอาจารย์และกัลยาณมิตรทั้งหลาย จึงแก้ปัญหาวิปลาส ด้วยการมีสติรู้เท่าทัน แต่ทุกคนยังมีศรัทธาในพระพุทธศาสนาและการปฏิบัติกรรมฐาน สิ่งสำคัญที่สุดที่กรณีศึกษาแนะนำ คือต้องมีครูอาจารย์ผู้ชำนาญในการปฏิบัติกรรมฐาน และผู้ปฏิบัติกรรมฐานควรมีความรู้พื้นฐานในการปฏิบัติกรรมฐาน จึงจะไม่เกิดภาวะสะดุด เป็นวิปลาส หากพลัดหลงเป็นวิปลาส ก็สามารถดึงกลับมาได้ดังเดิม

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. สำนักหอสมุดและเทคโนโลยีสารสนเทศ

Address: กรุงเทพมหานคร

Email: library@mcu.ac.th

Name: พระสุธีธรรมานุวัตร (เทียบ สิริญาโณ)

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: รศ.ดร.โสรีช์ โพธิแก้ว

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: ผศ.ดร. สมิทธิพล เนตรนิมิตร

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2552

Modified: 2553-10-22

Issued: 2553-10-22

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต

Level: ปริญญาเอก

Descipline: สาขาวิชาพระพุทธศาสนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	2552700.pdf	2.39 MB	246	2026-05-26 18:16:01

ใช้เวลา

0.035138 วินาที