ศึกษาสัมปชัญญะในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในจิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน

Name: พระครูโกศลชัยพัฒน์ สิริเตโช (ศรีเดช)

keyword: การปฏิบัติวิปัสสนา

; สัมปชัญญะ

; จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน

Abstract: สารนิพนธ์เรื่องนี้มีวัตถุประสงค์ 2 ประการ คือ 1) ศึกษาสัมปชัญญะในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท และ 2) ศึกษาวิธีการเจริญสัมปชัญญะในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในจิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร โดยการศึกษาข้อมูลจากคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท คือ พระไตรปิฎก อรรถกถา และคัมภีร์อื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง เช่น คัมภีร์วิสุทธิมรรค เป็นต้น ตรวจสอบโดยอาจารย์ที่ปรึกษาและผู้เชี่ยวชาญ ปรับปรุงแก้ไข เรียบเรียง บรรยายเชิงพรรณนา จากการศึกษาพบว่า สัมปชัญญะ คือความรู้ทั่วพร้อม เป็นอีกชื่อหนึ่งของปัญญา เป็นความไม่หลง เป็นความรู้ถูก เห็นถูกตามความเป็นจริง ความรู้ในเหตุผลแห่งความจริงของสภาวธรรม ทำลายความเห็นผิด มีความรู้แจ้งซึ่งสภาวธรรม เป็นลักษณะมีการกำจัดมืด เป็นกิจมีความไม่หลงผิด หรือไม่เห็นผิด เป็นผลมีสมาธิ เป็นเหตุใกล้ สัมปชัญญะเป็นหลักธรรมที่มาพร้อมสติ จำแนกได้เป็น 4 ประเภท (1) สาตถกสัมปชัญญะ (2) สัปปายสัมปชัญญะ (3) โคจรสัมปชัญญะ (4) อสัมโมหสัมปชัญญะ จากการศึกษาสัมปชัญญะในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในจิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน พบว่า สัมปชัญญะ เป็นธรรมคู่กับสติ ดังในมหาสติปัฏฐานว่า สติมา สมฺปชาโน เป็นการใช้สติสัมปชัญญะ ในการเจริญวิปัสสนา หมวดจิตตานุปัสสนา คือ จิตมีราคะ ก็รู้ชัดว่า จิตมีราคะ จิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะ จิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะ จิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ จิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะ จิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิ จิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นแล้ว และจิตไม่หลุดพ้น ก็รู้ชัดว่า จิตไม่หลุดพ้น พึง มีสติและสัมปชัญญะตามดูกระบวนการในการทำงานของจิต ไม่ใช่การกั้นกระแสจิต ให้กำหนดพิจารณารู้ตามสภาวะอาการที่เกิดขึ้นในจิตตามความเป็นจริงนั้นๆ จนกว่าสภาวะอาการนั้นจะดับไป ทั้งจิตที่คิดไปในอนาคต อดีตหรือปัจจุบัน การปฏิบัติในข้อนี้ก็เพื่อให้เห็นสามัญญลักษณะ คือ ความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ และความเป็นอนัตตา จนเกิดปัญญาญาณ

Abstract: This research paper has 2 objectives; 1) to study the awareness in Thēravāda Buddhist scriptures and 2) to study the method in developing awareness in Insight meditation in observing the mind. It was a documentary research by studying the data from Thēravāda Buddhist scriptures such as Tipitaka, Atthakathā, Visuddhimagga and other related books of Buddhism, verified by supervisors, corrected and then edited and compiled in descriptive style. From the study found that; Awareness is total comprehensive knowing of the mind-matter phenomenon. It is another name of wisdom and being free from delusion, the right view by knowing the truth as it is, understanding the cause and effect of all phenomena and getting rid of wrong view. The salient characteristic of wisdom is to realize natural phenomena as its character, enlightening the darkness as its functions, abandoning illusion or wrong views as its result and having concentration as its immediate cause. Awareness or Sampajañña occurs together with mindfulness. This Sampajañña classified into 4 types; (1) Sātathaka Sampajañña (2) Sappāya Sampajañña (3) Gocara Sampajañña (4) Asammoha Sampajañña. From the study of awareness in Insight meditation practice in observing the mind found that awareness arises in couple with mindfulness as mentioned in Mahasatipaṭṭhāna that ‘Satimā Sampajānō’ means to have mindfulness and awareness for insight practicing in observing the mind that when lust occupies in mind then one knows clearly that mind is formed by lust, without lust he knows that mind is not formed by lust. Mind with hatred, without hatred, with delusion, without delusion, with dejected mind, with restlessness, with and without great unity, without and without great dejected mind, with and without other superior mind, with and without concentration, with and without liberation, knowing such manners of mind, he should observe all manners of consciousness with mindfulness as well as awareness not to obstruct the mind’s functioning, he observes all behaviors of mind as they really are until ceasing including the mind that thinks to the future, past or present. Practicing in this way is to see universal characteristic of the impermanence, suffering, and non-self until the insight knowledge occurs.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. หอสมุดกลาง

Address: พระนครศรีอยุธยา

Email: library@mcu.ac.th

Name: เวทย์ บรรณกรกุล

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2561

Modified: 2567-07-16

Issued: 2567-07-16

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สาขาวิชาวิปัสสนาภาวนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	พระครูโกศลชัยพัฒน์ สิริเตโช (ศรีเดช).pdf	2.26 MB

ใช้เวลา

0.030488 วินาที