การศึกษากระบวนการดูแลสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัยในชุมชนด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนา

Name: ณิศรา ชัยวงค์

ThaSH: แพทย์แผนโบราณ

ThaSH: การแพทย์แผนโบราณ

ThaSH: ยาสมุนไพร

ThaSH: สมุนไพร

Abstract: การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาสถานการณ์ปัญหาและทิศทางแนวโน้มสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัย 2) เพื่อศึกษาศักยภาพของภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนาเพื่อการประยุกต์ใช้ในการดูแลสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัยในชุมชน และ 3) เพื่อศึกษาแนวทางการนำกระบวนการดูแลสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัยด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนาไปปรับใช้ในคลินิกการแพทย์แผนไทยและชุมชน ผู้ศึกษาได้แบ่งวิธีการศึกษาออกเป็น 3 ส่วนตามวัตถุประสงค์ โดย 2 ส่วนแรกเป็นการศึกษาวิเคราะห์ข้อมูลจากเอกสารและการสัมภาษณ์ผู้ที่มีความรู้และประสบการณ์ในการเป็นทีมงานสังคายนาองค์ความรู้การแพทย์พื้นบ้านล้านนา และส่วนที่ 3 การสังเคราะห์เป็นแนวทางการดูแลสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัยในชุมชนด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนา ซึ่งมีการลงพื้นที่สัมภาษณ์นายกเทศมนตรี แพทย์แผนไทยเจ้าของคลินิกการแพทย์แผนไทย และการสังเกตการณ์อย่างมีส่วนร่วม ผลการศึกษา พบว่า การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจที่พัฒนาอย่างรวดเร็ว ทำให้ต้องพึ่งพาองค์ความรู้และเทคโนโลยีด้านการดูแลรักษาสุขภาพจากต่างประเทศเป็นหลัก จากการเปลี่ยนแปลงเป็นสังคมอุตสาหกรรมส่งผลกระทบต่อสภาพภูมิอากาศซึ่งเป็นปัจจัยต่อปัญหาสุขภาพ โดยเฉพาะอาการเลือดลมแปรปรวนในผู้สูงวัย รวมทั้งสภาพสังคมที่ถูกเปลี่ยนแปลงแทนที่ด้วยความทันสมัยเป็นสังคมเมืองมากขึ้น ทำให้วิถีชีวิตของคนเปลี่ยนไป จากสังคมที่มีความใกล้ชิดอยู่ร่วมกัน แบ่งปันกันในรูปแบบวัฒนธรรมดั้งเดิมเริ่มจางหายไป ส่งผลให้เกิดปัญหาสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัย ประกอบกับข้อจำกัดในการตอบสนองต่อปัญหาสุขภาพของระบบการแพทย์กระแสหลักที่ยังไม่สามารถดูแลได้อย่างครอบคลุม ทำให้เกิดกระแสการแพทย์ทางเลือกด้วยการหันกลับมาพึ่งพาภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยในคลินิกการแพทย์แผนไทยในการป้องกันและการดูแลรักษาสุขภาพโดยเฉพาะด้านสุขภาพทางจิตใจในลักษณะที่เป็นส่วนหนึ่งของการดำเนินวิถีชีวิตการศึกษานี้ได้นำองค์ความรู้การแพทย์พื้นบ้านล้านนาด้านพิธีกรรมบำบัดมาประยุกต์เป็นแนวทางการศึกษากระบวนการดูแลสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัยในชุมชนด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนา ซึ่งวิถีการดูแลรักษาสุขภาพในระบบการแพทย์พื้นบ้านล้านนาอยู่ภายใต้พื้นฐานวัฒนธรรม และความเชื่อที่มีความสัมพันธ์กับธรรมชาติ สิ่งเหนือธรรมชาติ และความเชื่อทางศาสนามาบูรณาการกันในการดูแลสุขภาพทั้งด้านร่างกายและจิตใจ โดยมีกระบวนการส่งเสริมป้องกันและดูแลรักษาสุขภาพด้วยพิธีกรรมบำบัด (จิตบำบัด) ประกอบด้วย กลุ่มดูเมื่อและทำนายฤกษ์ยาม กลุ่มขจัดปัดเป่า กลุ่มสร้างขวัญกำลังใจ กลุ่มเจริญสติและทำใจ และกลุ่มสร้างความร่มเย็นและเป็นสิริมงคล นับว่าเป็นโอกาสในการนำมาพัฒนาเป็นแนวทางส่งแสริมและดูแลสุขภาพจิตของกระบวนการดูแลรักษาด้วยการแพทย์แผนไทยที่สอดคล้องกับบริบททางสังคมและวัฒนธรรมของคนในชุมชนท้องถิ่น แนวทางการนำกระบวนการดูแลสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัยด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนาไปปรับใช้ในคลินิกการแพทย์แผนไทยและชุมชน มีหลักการที่เน้นความเป็นองค์รวม ทัศนะที่มีต่อสุขภาพในด้านการเจ็บป่ วยและกระบวนการดูแลรักษาสุขภาพมีความเกี่ยวข้องเชื่อมโยงกันทั้งชีวิตแบบองค์รวม มีการบูรณาการกรรมวิธีการแพทย์แผนไทยทั้ง 4 กรรมวิธี ได้แก่ กรรมวิธีหัตถเวช กรรมวิธีเภสัชเวช กรรมวิธีโภชนเวช และกรรมวิธีจิตเวชมาเป็นหลักในการดูแลรักษาผู้สูงวัย การสร้าง ความสัมพันธ์ระหว่างแพทย์แผนไทยกับผู้สูงวัย การให้ความสำคัญกับญาติและคนสนิทมีส่วนร่วมในการดูแลรักษาสุขภาพของผู้สูงวัยขยายไปสู่การสร้างเครือข่ายเชื่อมโยงสัมพันธ์กับชุมชนและสุดท้ายคือการพึ่งพาภูมิปัญญาและกิจกรรมทางวัฒนธรรมและศาสนามาร่วมดูแลรักษาสุขภาพจิตของผู้สูงวัย แนวทางการนำกระบวนการดูแลสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัยด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนาไปปรับใช้ในคลินิกการแพทย์แผนไทยที่เน้นการดูแลรักษาทั้งทางร่างกายและจิตใจไปพร้อมกัน ตั้งแต่กระบวนการคัดกรองและลงทะเบียนเข้ารับบริการ กระบวนการรักษาตามแผนการรักษาด้วยกรรมวิธีการแพทย์แผนไทย มีกระบวนการดังต่อไปนี้ 1) การสร้างความหวังด้วยการพูดคุยทำความเข้าใจและให้กำลังใจ เพื่อให้ผู้ป่ วยยอมรับสภาพที่ตนเองกำลังเป็นอยู่ รวมทั้งการทำความเข้าใจกับญาติให้เห็นว่าทุกคนพร้อมเป็นกำลังใจให้ผู้ป่วย 2) การลดความรู้สึกผิดด้วยการนำเอาพิธีตามขนบธรรมเนียมประเพณี เข้ามาเสริมในกระบวนการดูแลรักษา 3) การเพิ่มความเชื่อมั่น และกำลังใจให้ผู้ป่วยมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ มีส่วนร่วมในกิจกรรมของครอบครัว 4) การสร้างความสงบจิตใจการทำบุญ ตักบาตร และการฟังธรรม 5) การปรับเปลี่ยนสภาพแวดล้อมและบรรยากาศในบ้านและได้มีโอกาสไปพบปะทักทายกับเพื่อนบ้าน นอกจากนี้ แนวทางการนำกระบวนการดูแลสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัยด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนาไปปรับใช้ในชุมชน กรณีศึกษา ตำบลบุญเรือง อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย ได้ประยุกต์นำเอาภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนาด้านพิธีกรรมบำบัดมาเสริมในกระบวนการดูแลรักษาด้วยการแพทย์แผนไทย โดยให้สอดคล้องกับบริบทของสังคมปัจจุบันในรูปแบบคลินิกสูงวัยด้วยการแพทย์แผนไทย ตั้งแต่กระบวนการคัดกรองและลงทะเบียนเข้ารับบริการ กระบวนการรักษาตามแผนการรักษาด้วยกรรมวิธีการแพทย์แผนไทย และการติดตามผลหลังยุติการรักษา มีทั้งการบริการรักษาโรค และการส่งเสริมป้องกันสุขภาพและพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงวัย ประกอบด้วย 4 กิจกรรม ดังนี้ 1) กิจกรรมขยับกายคลายเส้น สร้างความเพลิดเพลิน สนุกสนาน และการมีส่วนร่วม พบปะเพื่อนฝูงคลายความเหงา เบื่อ และป้องกันอาการเจ็บป่ วย จากสภาวะลมและเลือดลมติดขัดในร่างกายจนทำให้เกิดอาการเจ็บป่วย เช่น ท่ารำ 5 พญา ฤๅษีดัดตน รำไทเก๊ก โยคะ เป็นต้น 2) กิจกรรมปรุงอาหารเป็นยาภูมิปัญญาในการดูแลรักษาสุขภาพ โดยผ่านอาหารการกินตามวิถีชีวิตเป็นอาหารท้องถิ่นที่ปรุงจากพืชผักสมุนไพรพื้นบ้านซึ่งมีสรรพคุณทางยา และมีคุณค่าทางโภชนาการ และเป็นการแลกเปลี่ยนเคล็ดลับการปรุง ทำให้ผู้สูงวัยเกิดความภาคภูมิใจ เกิดคุณค่าในตนเอง 3) กิจกรรมพิธีกรรมอยู่เย็นเป็นสุขการนำเอาพิธีกรรมที่มีการปฏิบัติกันเป็นวิถีชีวิตในท้องถิ่นมาช่วยดูแลจิตใจ ซึ่งต้องมีส่วนร่วมจากญาติและผู้นำทางพิธีกรรมในชุมชน ประกอบด้วย (1) กลุ่มขจัดปัดเป่ า เช่น บูชาเทียน รดหรืออาบนํ้ามนต์ส่งเคราะห์ เป็นต้น (2) กลุ่มสร้างขวัญกำลังใจ เช่น ฮ้องขวัญ หรือ สู่ขวัญ สืบชะตา เป็นต้น (3) กลุ่มเจริญสติและทำใจ เช่น ทำสมาธิ สวดมนต์ บังสุกุลดิบ เป็นต้น และ (4) กลุ่มสร้างความร่มเย็นและเป็นสิริมงคล เช่น การจัดสภาพแวดล้อมและที่อยู่อาศัยเหมาะสม ไม้มงคล ทานขันข้าว เป็นต้นและ 4) กิจกรรมข่วงผญาขบคิดปัญหาเพื่อพัฒนาความเป็นอยู่ของผู้สูงวัย ทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนสะท้อนปัญหาและความต้องการเพื่อหาแนวทางในการแก้ไขปัญหาร่วมกัน ตลอดจนเป็นการสร้างกำลังใจ อย่างไรก็ตามการศึกษาครั้งนี้เป็นการศึกษากระบวนการดูแลสุขภาพทางจิตใจของผู้สูงวัยในชุมชนด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านล้านนา ซึ่งมีความเฉพาะของบริบทพื้นที่และวัฒนธรรมการนำแนวคิดนี้ไปใช้ประโยชน์เพื่อวางแผนการดูแลสุขภาพจิตในต่างบริบท ควรคำนึงถึงความสอดคล้องกับสภาพบริบทและวัฒนธรรมของชุมชนหรือภูมิภาคนั้นๆ ด้วย

มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย. สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ

Address: เชียงราย

Email: arit@crru.ac.th

Name: ยิ่งยง เทาประเสริฐ

Role: อาจารย์ที่ปรึกษาดุษฎีนิพนธ์หลัก

Name: กันยานุช เทาประเสริฐ

Role: อาจารย์ที่ปรึกษาดุษฎีนิพนธ์ร่วม

Name: ศิวพงษ์ ตันสุวรรณวงค์

Role: อาจารย์ที่ปรึกษาดุษฎีนิพนธ์ร่วม

Created: 2565

Modified: 2566-07-19

Issued: 2566-07-19

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: การแพทย์แผนไทยดุษฎีบัณฑิต

Level: ปริญญาเอก

Descipline: การแพทย์แผนไทย

©copyrights มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	Nisara Chaiwong_Fulltext.pdf	52.5 MB	28	2025-10-23 15:35:09

ใช้เวลา

0.03326 วินาที