ศึกษาคติจักรพรรดิราชที่ปรากฏในศิลปกรรมสมัยรัตนโกสินทร์

Name: พระมหาภาสกร ธมฺมวทญฺญู (ชาลาธราวัฒน์)

Organization : ผู้วิจัย

keyword: คติจักรพรรดิราช

; ศิลปกรรมสมัยรัตนโกสินทร์

Abstract: การศึกษาคติจักรพรรดิราชที่ปรากฏในศิลปกรรมสมัยรัตนโกสินทร์นี้ มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ 1) เพื่อศึกษาถึงคติเกี่ยวกับจักรพรรดิราชในพระไตรปิฎก และพัฒนาการของคติจักรพรรดิราชในอรรถกถา คัมภีร์พระพุทธศาสนานิกายมหายาน และวรรณกรรมบาลีในชั้นหลัง 2) เพื่อศึกษาที่มา แนวคิด และการใช้คติคติจักรพรรดิราชในชนชั้นนำ สมัยรัชกาลที่ 1-5 3) เพื่อศึกษาถึงคติจักรพรรดิราชที่ปรากฏในศิลปกรรมต่างๆในสมัยรัชกาลที่ 1-5 โดยใช้ระเบียบการวิจัยเชิงเอกสาร ผลจากการศึกษาพบว่า คติจักรพรรดิราชเป็นคติที่เกิดขึ้นตั้งแต่ยุคที่ชนเผ่าอารยันบูชาพระอินทร์ เพื่อเป็นจักรพรรดิราช คือผู้ให้จักรคืออำนาจแผ่ไปด้วยกำลัง ในพระพุทธศานาพระเจ้า จักรพรรดิให้จักรคืออำนาจแผ่ไปด้วยคุณธรรมของพระองค์ นอกจากนี้พระเจ้าจักรพรรดิยังมีสมบัติพิเศษเป็น รัตนะ 7 ประการ และคุณสมบัติที่เหนือกว่ามนุษย์ทั่วไปซึ่งเกิดได้ด้วยคุณธรรม ต่อมา ในนิกายมหายานมีการจำแนกประเภทของพระเจ้าจักรพรรดิเป็นระดับต่างๆ ฝ่ายเถรวาทเองก็มีการจำแนกประเภทของพระเจ้าจักรพรรดิ นับตั้งแต่คัมภีร์ทีปวงศ์ พระมหากษัตริย์และชนชั้นนำที่นับถือพระพุทธศาสนาเถรวาทอย่างลังกาวงศ์ คือ ลังกา สุโขทัย ล้านนา อยุธยา มาจนถึงรัตนโกสินทร์ ต่างนำเอาคติจักรพรรดิราชมาใช้ผ่านทางพระนาม พระราชจริยวัตร เป็นต้น โดยเฉพาะสถาปัตยกรรม และศิลปกรรม เพื่อส่งเสริมให้พระองค์เป็นกษัตริย์ตามอุดมคติของพระพุทธศาสนาเถรวาท ในทางศิลปกรรม ในสมัยรัตนโกสินทร์ตั้งแต่รัชกาลที่ 1 - 5 พบคติจักรพรรดิ ทั้งในพระพุทธรูปทรงเครื่องต้นอย่างพระมหาจักรพรรดิ ที่เป็นพระพุทธรูปฉลองพระองค์ โดยอ้างคติความเป็นกษัตริย์ผู้เป็นพระโพธิสัตว์หรือยึดเข้ากับตำนานในมหาชมพูบดีสูตร ในจิตรกรรมฝาผนังพบจิตรกรรมเรื่องมหาชมพูบดีสูตรมากที่สุด จิตรกรรมเรื่องรัตนะ 7 ประการของพระเจ้าจักรพรรดิ นอกจากนี้ยังพบจิตรกรรมเรื่องมหาสุทัสสนสูตร มันธาตุราชชาดก กาลิงคโพธิชาดก เป็นต้น โดยในสมัยรัชกาลที่ 3 เป็นสมัยที่พบศิลปกรรมที่เกี่ยวข้องกับคติจักรพรรดิราชมากที่สุด ก่อนจะเริ่มหมดความนิยมลงในรัชกาลที่ 4 และหมดไปในรัชกาลที่ 5

Abstract: A study on the courses of existence of Cakkavattirāja as appeared in Fine Arts of Rattanakosin Period has three objectives: 1) to study the courses of existence of Cakkavattirāja in Tipiṭaka and its development in the Commentaries, Mahāyana Buddhist scriptures and later Pali litperiodtures, 2) to study the origin, concept and the courses of existence of Cakkavattirāja made use by leading people in the periods of Kings Rāma the 1st -5th, and 3) to study the courses of existence of Cakkavattirāja as appeared in various Fine Arts in the periods of Kings Rāma the 1st -5th. This research employed the documentary research methodology. The research results clearly showed that the courses of existence of Cakkavattirāja appeared since the emergence of Aryan tribe who worshiped Indra God in order to become Cakkavattirāja which basically means a person who offers Cakka, that is power, pervading over through such given power In Buddhism, Cakkavattirāja offered Cakka, the power, where it pervades over through his virtues. In addition, Cakkavattirāja possesses a specialty, seven majestic gems of Cakkavattirāja and power which is beyond human abilities that ruled over four universal continents. Later on, on the one hand, in Mahayana Nikāya, there are many archetypal hiperiodrchical of Cakkavattirāja s, on the other hand, in Thperiodvada Nikāya there is a similarity in categorizing the Cakkavattirāja s to different archetypal hiperiodrchical since the discovery of Dĩpavaṁsa scripture. The kings and the aristocrats who believed in Lankāvaṁsa Buddhism were in Sri Lanka, Sukhothai, Lana and Ayutthaya until Rattanakosin period. The mentioned countries have used the moral virtues followed by Cakkavattirāja through naming, behaviours, moral principles, litperiodtures and especially in architectures and fine arts. When it comes to the fine arts during the Rattanakosin period, since the King Rãma I - V, it discovered the Cakkavattirāja concept in Crowned Buddhas images that refer to Bodhisattva kings and Dhamikarajā kings. Moreover, the Crowned Buddhas images also refer to Mahājambupati sutta. The paintings on the wall appeared to demonstrate the reference from the Mahājambupati sutta. The paintings under the theme of seven majestic gems of Cakkavattirāja s also found Mahāsudassana sutta, Mandhātujātaka, Kāliṁkabodhijātaka etc. The discovering of the fine arts regarding Cakkavattirāja s had been mostly found during the period of King Rāma III. In the period of King Rāma IV, the popularity had declined. Until the period of King Rāma IV the attention given to the fine arts were no longer available and disappeared in the period of King Rāma V.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. สำนักหอสมุดและเทคโนโลยีสารสนเทศ

Address: กรุงเทพมหานคร

Email: library@mcu.ac.th

Name: พระมหาสมบูรณ์ วุฑฺฒิกโร, รศ. ดร.,

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: ผศ. ดร.แม่ชีกฤษณา รักษาโฉม

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2565

Modified: 2023-07-10

Issued: 2566-05-10

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สาขาวิชาพระพุทธศาสนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	j3h1mTUWRoJcHpBZpU9DWFrbWAPJ2BFqbRebG5jB.pdf	16.24 MB	4	2025-12-25 12:25:39

ใช้เวลา

0.03661 วินาที