ศึกษาวิเคราะห์การเข้าฌานตามแนวอานาปานสติในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

An Analytical Study of the Meditative Absorption According to Mindfulness on Breathing in Visuddhimagga Scripture

Name: วิรัช ตฤณขจี

keyword: คัมภีร์วิสุทธิมรรค

; อานาปานสติ

; ฌาน

Abstract: ดุษฎีนิพนธ์เรื่อง “ศึกษาวิเคราะห์การเข้าฌานตามแนวอานาปานสติในคัมภีร์วิสุทธิมรรค” มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ (๑) เพื่อศึกษาอานาปานสติและฌานในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (๒) เพื่อศึกษาการเข้าฌานตามแนวอานาปานสติในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา (3) เพื่อวิเคราะห์การเข้าฌานตามแนวอานาปานสติในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ผลการศึกษาวิจัยพบว่า : อานาปานสติในคัมภีร์วิสุทธิมรรคมีวัตถุ ๑๖ เป็นสมถกรรมฐานในเบื้องต้น เมื่อเจริญ ทำให้มากจะเกิดผลมาก เป็นสภาพสงบ ประณีต สดชื่น กายก็สบาย ตาก็ไม่ลำบาก เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันและทำอกุศลธรรมชั่วร้าย ให้อันตรธานไป สงบไปได้โดยเร็ว อานาปานสติเป็นกรรมฐานที่ขจัดอารมณ์ฟุ้งซ่านได้ดีที่สุด เจริญได้ทุกอิริยาบถ เหมาะแก่ผู้มีโมหจริตและวิตกจริต ในกรรมฐาน 40 มีเพียง ๓๐ กรรมฐานที่สามารถเข้าถึงฌานได้ อานาปานสติสมาธิเมื่อใส่ใจให้ละเอียดดีสามารถเข้าฌาน ๑-๘ รวมถึงเข้านิโรธได้ ทำได้สะดวก โดยการกำหนดลมหายใจเข้าออกเป็นอารมณ์ ซึ่งประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ คือ ลมเข้า ๑ ลมออก ๑ นิมิต ๑ สามสิ่งนี้มิได้เป็นอารมณ์ของจิตดวงเดียวกัน เมื่อรู้ธรรม ๓ ประการนี้แจ้งชัด การเจริญอานาปานสติจึงจะสำเร็จซึ่งอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิได้ เมื่อจิตเข้าถึงอัปปนาสมาธิก็สามารถเข้าฌานได้ ฌานแบ่งออกเป็น โลกียฌานกับโลกุตระฌาน, อารัมมณูปนิชฌานกับลักขณูปนิชฌาน, หรือรูปฌานกับอรูปฌาน เป็นต้น การเข้าฌานตามแนวอานาปานสติในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พบว่าลมหายใจเข้าออกนี้เกิดขึ้นจากกรัชกายและจิตเป็นมูล พบกฎมูลฐานเบื้องต้นที่สำคัญของการเจริญอานาปานสติสมาธิ กฎการเข้าฌาน และกฎการเลื่อนชั้นฌาน การเข้าฌานจะต้องใช้สติเป็นเครื่องกำหนดระลึกรู้ลมหายใจเข้าออก รู้ลมกระทบอยู่บริเวณปลายจมูกหรือเหนือริมฝีปากบน กำหนดรู้ลมหายใจเข้าออกให้ได้อย่างติดต่อต่อเนื่องเป็นอารมณ์เดียวจนอุคคหนิมิตเกิดขึ้นในขั้นอุปจารสมาธิ นิวรณ์ 5 ก็จะสงบราบคาบ จิตก็จะสงบระงับสุขุมยิ่งขึ้นตามลมหายใจที่ละเอียดแผ่วเบาอย่างยิ่ง ปฏิภาคนิมิตก็จะบังเกิดขึ้น ต้องรักษานิมิตนี้ให้ดีจนเกิดปราโมทย์ ปีติ สุข เป็นปัสสัทธิ เบากาย เบาใจ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว จิตย่อมเข้าถึงอัปปนาสมาธิจนจิตรวมเป็นหนึ่ง ก็เข้าปฐมฌานได้ ผลวิเคราะห์วิธีการเข้าฌานตามแนวอานาปานสติในคัมภีร์วิสุทธิมรรค มีหลักสมถะที่สำคัญคือต้องปฏิบัติตามกฎมูลฐานเบื้องต้น, กฎการเข้าฌาน, กฎการเลื่อนชั้นฌานและวิธีมนสิการอานาปานสติ คือ คณนา อนุพันธนา ผุสนา และฐปนา การติดตามและการนับลมช่วยให้จิตสงบถึงในระดับอุปจารสมาธิ จนเกิดอุคคหนิมิตขึ้น นิวรณ์ ๕ ระงับ แล้วกำหนดจิตที่นิมิตแทนลมหายใจ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ เมื่อควบคุมอุคคหนิมิตให้คงการถูกต้องตั้งอยู่ได้นานแล้ว น้อมจิตให้เป็นปฏิภาคนิมิตซึ่งเกิดในมโนทวาร ให้กำหนดจิตไว้ที่ปฎิภาคนิมิตนั้นแทนลมหายใจ จนจิตตั้งมั่นในอารมณ์เดียวเป็นอัปปนาสมาธิ เมื่อองค์ฌานทั้ง ๕ ปรากฎ ก็บรรลุปฐมฌาน เมื่อเจริญอานาปานสติสมาธิต่อพร้อมละวิตกวิจารได้ ก็เข้าทุติยฌานได้ เมื่อละปีติได้ ก็เข้าตติยฌานได้ และเมื่อละสุขได้ก็จะเข้าจตุตถฌาน มีอุเบกขาและเอกัคคตาเป็นองค์ฌาน เมื่อโยคีใคร่ที่จักได้บรรลุอรูปฌานที่ ๑ คือ อากาสานัญจายตนฌาน ต้องได้รูปฌาน ๔ แล้วกำหนดนิมิตแสงคือลมหายใจโดยประจักษ์แล้วหรือเพิกกสิณอารมณ์ ทำการเพิกถอนรูปสัญญาออกไปเสียสิ้น มนสิการในใจในช่องว่างหรืออากาสบัญญัติอันไม่มีที่สุดเป็นอารมณ์ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งหลาย เพราะความดับสูญแห่งปฏิฆสัญญาทั้งหลาย เพราะไม่มนสิการถึงนานัตตสัญญาทั้งหลายโดยประการทั้งปวง ก็จะเข้าสู่อารมณ์ของความไม่มีรูป เข้าสู่อรูปฌานโดยนำเอาอากาศมาเป็นวิตก ประคองอากาศไว้เป็นวิจาร ก็เกิดปีติ สุข ว่างจากเครื่องร้อยรัดทั้งปวง จนกระทั่งจิตเกิดอารมณ์เดียวเป็นเอกัคคตาก็เข้าอรูปฌานที่ 1 ได้ เมื่อจักเข้าวิญญาณัญจายตนฌานต้องมีวสีในอรูฌานที่ ๑ แล้วเลิกใส่ใจอากาศที่เพิกจากกสิณแต่เปลี่ยนมาใส่ใจที่จิต ที่ไปกำหนดตัวรู้ คือวิญญาณว่า วิญญาณไม่มีที่สุด เพิกถอนเลิกใส่ใจในช่องว่างนั้น มนสิการใส่ใจวิญญาณที่เป็นตัวรับรู้สภาวะของช่องว่างนั้นแทนอยู่ จนกระทั่งเข้าอรูปฌานที่ 2 ได้ เมื่อจักเข้าอากิญจัญญายตนฌาน จึงสำรวมจิตเพ่งมนสิการสภาพความว่างที่ไม่มีอะไรเลยเป็นอารมณ์ ความรู้สึกถึงความไม่มีอะไรเลยหลังจากเพิกวิญญาณัญจายตนะและใส่ใจความไม่มีอะไรเลยแทน ด้วยความรู้สึกว่านิดหนึ่งก็ไม่มี ทำอย่างนี้เรื่อยไป นิมิตแห่งฌานก่อนก็ย่อมจะถึงความสูญหายไปจากใจจนหมดสิ้น จนเข้าอรูปฌานที่ 3 ได้ เมื่อปรารถนาที่จักเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน จึงสำรวมจิตเพ่งความรู้สึกที่เหลืออยู่น้อยนิดมาก จนแทบไม่รู้สึกตัวเลยหลังจากเพิกความรู้สึกในอากิญจัญญายตนะออกไป จิตจึงละเอียดประณีตที่สุด ตัดความรู้สึกต่างๆ ออกสิ้นเชิง ใส่ใจอยู่อย่างนี้เรื่อยไป นิมิตแห่งฌานก่อนก็ย่อมจะถึงความสูญหายสิ้นไปจากใจ ไม่มีอะไรเหลืออยู่แม้แต่นิดหนึ่ง จนกระทั่งเข้าอรูปฌานที่ 4 ได้ เมื่อมนสิการอานาปานสตินี้แหละให้ดี การเข้าฌานย่อมทำได้สำเร็จทุกระดับรวมถึงการเข้านิโรธด้วย ผู้วิจัยจึงได้บูรณาการสร้างแผนผังแนววิธีการเข้าฌานตามแนวอานาปานสติเพื่อเป็นประโยชน์แก่การศึกษาปฏิบัติต่อไป เมื่อโยคีมีสติรู้ตัว รู้เท่าทันสภาวะองค์ฌานที่เปลี่ยนแปลงไป จิตรู้ก็จะเดินปัญญาต่อได้ เกิดปัญญาญาณรู้เห็นตามเป็นจริง ดังนั้น บุคคลผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีล เจริญสมาธิ อบรมปัญญาให้มีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมพึงสางรกชัฏ คือ กิเลส ตัณหา อุปาทานในจิตใจให้หมดสิ้นไปได้ทั้งภายในและภายนอก ศีล สมาธิ ปัญญา จึงนำทางไปสู่ความบริสุทธิ์หมดจด คือ พระนิพพาน นั่นเอง

Abstract: This dissertation entitled “An Analytical Study of the Meditative Absorption According to Mindfulness on Breathing in Visuddhimagga Scripture” has three objectives: 1) to study Ãnãpãnasati and meditative absorption in Visuddhimagga, 2) to study absorption based on Ãnãpãnasati in the Buddhist scriptures, and 3) to analyze the absorption based on Ãnãpãnasati in Visuddhimagga. This is an indeep documentary research. The results of the study were found that Ãnãpãnasati in Visuddhimagga has 16 objects as the foundation of concentration. When the meditators regularly practice and cultivate concentration, great results and advantages will occur. That can result to calmness, tenderness, pleasure, present happiness and disappearance of unwholesome. Ãnãpãnasati is the best way to confront with distraction and remorse and it can be practiced in every activity, and is suitable for persons having delusion and uncertainty. Among 40 foundations of concentration, 30 foundations can lead to absorption with the considerable and mindful practice. Absorption is classified into Mundane and Supramundane, Ãrammanupanijjhãna and Lakkhanupanijjhãna, or absorption of the fine-material sphere and absorption of the formless sphere. The absorption according to Ãnãpãnasati in Visuddhimagga, breathing in and out is based on body and mind. Concentration is the most important tool in the practice. The concentration must be continuously fixed on the mind at the tip of the nose or the upper-lip when breathing in and out. Absorption is the mental state free from the five hindrances. The mental power will be increased when the meditator’s breath is more subtle and fine. When the mental image occurs in the object-scrutinizing Jhăna, the five hindrances will be completely controlled, and then the counter image will occur. When the counter image is observed, delight, rapture, happiness, and tranquility will occur. The mind of meditators can attain characteristic-examining Jhăna and enter to the First Absorption. To achieve the absorption according to Ãnãpãnasati in Visuddhimagga, the steps of practice, progress and attention are counting, follow-up, bhusana, and establishment. Follow-up and counting the breath can calm the mind and lead to object-scrutinizing Jhăna with mental image. When the five hindrances have been controlled, mindfulness is moved from breathing to mental image. With concentration on the mental image in reduction and extension form, the mental image will become conceptualize image. When the mind that is placed, established and concentrated on conceptualize image with the one-pointedness of mind can brighten and clarify conceptualize image in absorption concentration, then initial application, sustained application, joy, happiness, and one-pointedness will happen. At this stage, it indicates that the meditator attains the First Absorption. When Ãnãpãnasati concentration is continuously made with eradication of initial application and sustained application, the meditator will enter to the Second Absorption. When joy is abolished, the Third Absorption is achieved. And when the meditator can leave happiness, he will attain the Fourth Absorption with equanimity and one-pointedness. When the meditator wishes to continue his practice in order to attain the realm of infinity of sphere in the absorption of the formless-sphere, withdraws himself from light breathing vision or strip Kasinas mood, remains in infinite emptiness, and concentrates on infinite emptiness. The mind beyond perception of forms, contacts and consideration will enter to the formless state. The emptiness is taken into initial application and hold on as sustained application, them the joy, happiness and one-pointedness will occur. When meditator continues his practice further, he will attain the absorption of the formless-sphere with purified mindfulness with equanimity and one-pointedness. When he wishes to enter to the realm of boundless consciousness, he should concentrate his mind on consciousness in infinite emptiness and then withdraw his concentration from the emptiness, but replace it with consciousness instead. He continues his concentration until enters to the Second Absorption of the formless-sphere. When he wishes to reach the realm of nothingness, he should concentrate his mind and feel on the emptiness after withdrawing the realm of boundless consciousness. With strong concentration, his mind will go deep to emptiness and become subtle, fine and clear, and go beyond the realm of boundless consciousness. The meditator continues his concentration and then he will attain the Third Absorption of the formless-sphere. When the meditator wishes to attain the real of neither perception nor non-perception, he should practice with the five skills in the realm of nothingness. He concentrates and withdraws himself from the realm of nothingness, and then continues his concentration. The meditation sign of the previous absorption will disappear absolutely until he enters to the Fourth Absorption of the formless-sphere or the realm of neither perception nor non-perception. Ãnãpãnasati can lead meditators to achieve the highest absorption till the wisdom.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. สำนักหอสมุดและเทคโนโลยีสารสนเทศ

Address: อยุธยา

Email: library@mcu.ac.th

Name: สุเทพ พรมเลิศ

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: พระมหาสมบูรณ์ วุฑฺฒิกโร

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2560

Modified: 2021-02-15

Issued: 2561-07-28

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต

Level: ปริญญาเอก

Descipline: สาขาวิชาพระพุทธศาสนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	MCU600102019.pdf	6.4 MB	70	2025-05-01 23:15:21

ใช้เวลา

0.028111 วินาที