ความกตัญญูกตเวทีในฐานะคุณธรรมค้ำจุนสังคมจากมุมมองพระพุทธศาสนา

The Gratitude as the Social Supporting Virtue from Buddhist Perspective

Name: พระครูศรีสุตโสภณ (เงิน ชาตเมธี)

keyword: ความกตัญญู แง่ศาสนา พุทธศาสนา

; ความดี

; ความรู้สึก

; การดำเนินชีวิต

Abstract: วิทยานิพนธ์เรื่องความกตัญญูกตเวทีในฐานะคุณธรรมค้ำจุนสังคมจากมุมมองพระพุทธศาสนานี้ มีวัตถุประสงค์ของการศึกษาวิจัย 2 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาองค์ความรู้เกี่ยวกับความกตัญญูกตเวทีในพระพุทธศาสนา 2) เพื่อศึกษาหลักการปฏิบัติที่ถูกต้องเกี่ยวกับความกตัญญูกตเวทีที่จะเป็นฐานค้ำจุนสังคม โดยการศึกษาข้อมูลจากเอกสารคือคัมภีร์พระไตรปิฎกฉบับภาษาบาลีและฉบับแปลและอรรถกถา ตลอดถึงเอกสาร ตำรา วิชาการ และงานวิจัยต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง ผลจากการศึกษาวิจัยพบว่า ความกตัญญูกตเวที หมายถึง การสำนึกรู้ในบุญคุณหรืออุปการคุณของผู้อื่นหรือสิ่งอื่นที่มีแก่ตน และการทำตอบแทนคุณด้วยการแสดงออกทางกายและทางวาจาด้วยวิธีการอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยนัยนี้ คำว่า กตัญญูจัดเป็นมโนกรรม และคำว่า กตเวทีจัดเป็นกายกรรมและวจีกรรม หลักการสำคัญของความกตัญญูกตเวที คือ คุณธรรมทั้งสองประการนี้ เป็นสิ่งคู่กัน หากไม่มีกตัญญุตา กตเวทีตาก็เกิดขึ้นไม่ได้ หรือหากมีเฉพาะกตัญญุตาแต่ไม่มีกตเวทิตา ความกตัญญูกตเวทีก็ไม่สมบูรณ์ ไม่เกิดการกระทำตอบแทนคุณที่เป็นรูปธรรมและความกตัญญูกตเวทีที่สมบูรณ์ต้องเป็นสัมมาทิฏฐิคือถูกต้องตามทำนองคลองธรรมไม่ผิดศีลธรรม ไม่ผิดกฎหมายบ้านเมือง ไม่ขัดระเบียบวินัย ขนบธรรมเนียมวัฒนธรรมประเพณีอันดีงามของสังคม ความกตัญญูกตเวทีมีความสำคัญยิ่ง จากการศึกษาวิจัย พบว่า พระพุทธศาสนากล่าวถึงความสำคัญของความกตัญญูกตเวที ไว้ 4 ประการ คือ 1. ความกตัญญูกตเวทีเป็นพื้นฐานของคนดี กล่าวคือ คุณธรรมนี้เป็นมารดาหรือเป็นบ่อเกิดของคุณธรรมอื่นๆ และเป็นฐานช่วยเกื้อหนุนส่งเสริมให้คนกระทำความดียิ่งๆ ขึ้นไป 2. ความกตัญญูกตเวทีเป็นเครื่องหมายของคนดี กล่าวคือ คุณธรรมนี้เป็นนิมิต หรือเครื่องหมายบ่งบอกคุณสมบัติของความเป็นคนดี เป็นคุณธรรมของสัตบุรุษ 3. กตัญญูกตเวทีบุคคลหาได้ยากในโลก เพราะเหตุว่าบุคคลที่จะมีทั้งความกตัญญูและกตเวทีอย่างสมบูรณ์นั้นหาได้ยาก 4. ความกตัญญูกตเวทีก่อให้เกิดมงคลแก่ชีวิต ในด้านการได้รับยกย่องความเจริญรุ่งเรือง และความประสบสุขในโลกนี้และโลกหน้า ลักษณะของความกตัญญูกตเวทีที่ปรากฏในคัมภีร์พระพุทธศาสนา ผลจากการศึกษาวิจัยพบว่ามีอยู่ 6 ลักษณะ คือ 1. ความกตัญญูกตเวทีระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ ที่พบ เป็นการแสดงความกตัญญูกตเวทีที่บุตรกระทำต่อมารดาบิดา ด้วยการปรนนิบัติเลี้ยงดูด้วยปัจจัยสี่ การยอมสละชีวิตเพื่อปกป้องชีวิตมารดาบิดา การเตือนสติมารดาบิดาให้ตั้งมั่นในธรรม การแสดงความกตัญญูกตเวทีของศึษย์ต่ออาจารย์ ด้วยการเคารพเชื่อฟังปรนนิบัติรับใช้ ตั้งใจศึกษาการทดแทนคุณระหว่างมิตรกับมิตร ด้วยปัจจัยสี่ การปกป้องมิตรและทรัพย์สมบัติของมิตร การตักเตือนมิตรให้ตั้งในธรรม 2. ความกตัญญูกตเวทีระหว่างมนุษย์กับเทวดา ที่พบ จะเป็นลักษณะการทดแทนคุณกันด้วยการประกาศคุณ การทำเทวตาพลี การปกป้องทรัพย์สมบัติของมิตร 3. ความกตัญญูกตเวทีระหว่างมนุษย์กับอมนุษย์ ที่พบ จะเป็นลักษณะของการอุทิศส่วนบุญกุศลไปให้แก่บุพพการีที่ล่วงลับ 4. ความกตัญญูกตเวทีระหว่างมนุษย์กับสัตว์เดรัจฉาน ที่พบ จะเป็นลักษณะการเลี้ยงดูด้วยความเมตตาสงสาร และใช้งานพอประมาณ ส่วนสัตว์ก็ทดแทนคุณมนุษย์ด้วยการช่วยทำงาน มีการไถ คราด ลากเกวียน เป็นต้น 5. ความกตัญญูกตเวทีระหว่างสัตว์เดรัจฉานกับสัตว์เดรัจฉาน ที่พบ จะเป็นการแสดงความกตัญญูกตเวทีของพระโพธิสัตว์ที่กระทำต่อมารดาบิดาด้วยการปรนนิบัติเลี้ยงดู ยอมสละชีวิตเพื่อปกป้องมารดาบิดา ส่วนสัตว์ที่เป็นมิตรสหายก็ทดแทนคุณกันในลักษณะให้ที่อยู่อาศัย อาหาร และการเตือนมิตรไม่ให้ประมาท 6. ความกตัญญูกตเวทีต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ที่พบจะมีการสอนให้รู้จักคุณค่าของธรรมชาติและให้ตอบแทนคุณธรรมชาติด้วยการดูแลและอนุรักษ์ทดแทน ให้เป็นมิตรกับธรรมชาติ การแสดงความกตัญญูกตเวทีจะป็นฐานค้ำจุนสังคมจะต้องกระจายฐานความกตัญญูกตเวทีให้ครอบคลุมทั้งต่อมนุษย์ สถาบัน และต่อธรรมชาติ ดังต่อไปนี้ ความกตัญญูกตเวทีต่อบุพการีคือมารดาบิดาและ ครูอาจารย์ ความกตัญญูกตเวทีผู้มีอุปการคุณได้แก่ ความกตัญญูกตเวทีระหว่างสามีและภรรยา ความกตัญญูกตเวทีต่อสมาชิกในสังคม ได้แก่ ความกตัญญูกตเวทีระหว่างมิตรสหาย ระหว่างผู้บังคับบัญชากับผู้ใต้บังคับบัญชา หรือระหว่างนายจ้างกับลูกจ้าง ระหว่างรัฐกับประชาชน ระหว่างประชาชนกับประชาชน ระหว่างนักบวชกับประชาชน และความกตัญญูกตเวทีต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ตามมุมมองของพระพุทธศาสนา การแสดงความกตัญญูกตเวทีต่อกลุ่มบุคคล สถาบัน องค์กร ต่อธรรมชาติที่จะเป็นฐานเกื้อหนุนและส่งเสริมให้สังคมมีความมั่นคงพ้อมต่อการพัฒนา ต้องเป็นการแสดงความกตัญญูกตเวทีที่เป็นแบบสัมมาทิฏฐิเท่านั้น คือต้องเป็นความกตัญญูกตเวทีที่ถูกต้องตามกฎหมาย และความกตัญญูกตเวทีที่ถูกต้องตามหลักศีลธรรม การแสดงความกตัญญูกตเวทีต่อกลุ่มบุคคล และต่อธรรมชาติดังกล่าว คนเป็นศูนย์กลางปฏิบัติขับเคลื่อนสู่เป้าหมาย หากคนซึ่งเป็นหน่วยย่อยของสังคมต่างมีความกตัญญูกตเวทีอย่างถูกต้องสมบูรณ์จะเป็นพลวัตรขับเคลื่อนให้ระบบทางสังคม ได้แก่ ระบบศีลธรรมสังคม ระบบการเมือง ระบบการปกครอง ระบบเศรษฐกิจ และทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เกิดความมั่นคงและนำไปสู่การพัฒนาแบบมั่นคงและยั่งยืน

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. สำนักหอสมุดและเทคโนโลยีสารสนเทศ

Address: กรุงเทพฯ

Email: library@mcu.ac.th

Name: พระมหาณรงค์ กนฺตสีโล

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: เทพประวิน จันทร์แรง

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: พระมหาณรงค์ กนฺตสีโล

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2549

Issued: 2552-08-12

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สาขาวิชาพระพุทธศาสนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ใช้เวลา

0.026335 วินาที